Początki poczty w Polsce
Wraz z powstaniem państwowości polskiej na przełomie X i XI w. dla potrzeb władcy i jego dworu zorganizowano pocztę państwową, opartą na instytucji podwód. Polegała ona na obowiązku dostarczania koni i wozów, a korzystali z niej komornicy królewscy, dostojnicy i urzędnicy państwowi. Na początku XIV w. dla potrzeb dynamicznie rozwijających się miast powstają poczty miejskie w: Gdańsku, Wrocławiu, Krakowie i Poznaniu. Podobnie jak w innych krajach, Kościół utrzymywał odrębną łączność z Rzymem, uniwersytety - z innymi uniwersytami a kupcy ze światem kupieckim.
Pierwsze nowożytne urządzenia pocztowe zawdzięczamy królowi Zygmuntowi Augustowi, który dla usprawnienia swej rozległej korespondencji z Włochami, mianował 18 października 1558 roku Prospera Prowane zwierzchnikiem poczty, do którego obowiązków należało nawiązanie regularnej łączności pomiędzy Krakowem a Wenecją przez Wiedeń. Na terenie ziem polskich trasa wiodła z Krakowa przez Będziń, Tarnowskie Góry, Gliwice i Racibórz. W ordynacji pocztowej tzw. "Dekrecie Warszawskim" króla Zygmunta Augusta czytamy m.in. "dla Naszej i poddanych naszych wygody, abyśmy My i oni z większą wygodą mogli wysyłać listy do Włoch, jako też inne sprawy tam załatwiać". Warto wiedzieć, że król po śmierci swej matki Bony prowadził zawiłe procesy, mające na celu wydobycie z Włoch pozostałego po matce spadku /tzw. Sumy neapolitańskie/. Trasa włoska przebywana w 10 dni została w 1562 r. przedłużona z Krakowa do Wilna, a tę trasę litewską przebywano w 7 dni. Rozwój poczty w Polsce zawdzięczamy w dużym stopniu rodzinie Montelipich, której członkowie: Sebastian, Walery i jego synowie: Walery i Karol, kierowali nią w okresie lat 1569-1662. Reorganizację poczty przeprowadził król Stefan Batory w 1583 r. nadając jej charakter publicznoprawny i ustanowił jednolite opłaty od osób prywatnych /poczta królewska przewożona była bezpłatnie/ i to bez względu na odległość, co było niezmiernie postępowe i wyprzedziło słynne angielskie reformy poczty o 250 lat!
Józef Pszczółka
