Czas przypomnieć Ojców dzieje
Korbielów
Dzisiejszy Korbielów to urocza, turystyczna wieś, położona
w Beskidzie Żywieckim u północno-wschodnich podnóży
masywu Pilska (1557 m n.p.m.), którego południowe zbocze
należy do Słowacji. Na przełęczy Glinne (809 m n.p.m.)
znajduje się przejście graniczne, drugie po Zwardoniu,
prowadzące z Żywiecczyzny do południowych sąsiadów. Wieś
liczy ponad 1200 mieszkańców, należy do gminy Jeleśnia w
powiecie żywieckim. Domy mieszkalne (ponad 400) rozmieszczone
są na wzniesieniach od 560-650 m n.p.m. Istnieją tu bardzo
dobre warunki klimatyczne i narciarskie, przez co Korbielów
jest wyjątkowo atrakcyjną miejscowością turystyczną latem
i zimą.
Pochodzenie nazwy wsi
Korbielów nie jest jednoznaczne. Być może pochodzi od
nazwiska Korbiel, osiadłego tu przywódcy pasterzy wołoskich,
którzy w XV wieku zasiedlili tereny Beskidu Żywieckiego i sąsiednich.
Pisemne udokumentowanie wsi znajdujemy w listach Mikołaja
Komorowskiego, żyjącego w latach 1578-1633, będącego od
roku 1608 właścicielem "państwa żywieckiego". Wówczas,
po śmierci Krzysztofa Komorowskiego, Żywiecczyznę
podzielono między trzech synów. Najstarszy Mikołaj pozostał
w Żywcu, Piotr otrzymał "państwo suskie", a najmłodszy
Aleksander "państwo ślemieńskie".
Pierwszy ze wspomnianych
listów Komorowskiego, z dnia 9 lipca 1618 roku, był napisany
do Emeryka Thurzona, właściciela Orawy, a dotyczył sądów
rozjemczych za wzajemne krzywdy i wykroczenia. W drugim, z 29
lipca 1618 roku, Komorowski domagał się od Thurzona m. in.
zapobieżenia napadom na jego ziemie oraz wypuszczenia z
tamtejszych więzień jego poddanych, choć sam więził kupców
orawskich. Jako miejsce sądu polubownego proponował równinę
między wsią Korbielowem, a orawską wsią Polhora.
Przez Przełęcz Półgórską,
Krzyżową, Jeleśnię i Żywiec prowadził szlak handlowy
zwany Traktem Miedzianym. Dochodziło tam do napadów zbójeckich,
z czego słynęli mieszkańcy osady "Dół" (obecnie
Korbielów Dolny). Traktem tym przewożono z kopalń i hut
miedzi należących do Thurzonów wyroby z miedzi i spiżu do
Polski, a z Polski: sól, ołów, płótna i sukna na południe
Europy. Spór zakończono decyzją króla polskiego Zygmunta
III Wazy, który nakazał Komorowskiemu uwolnić kupców
orawskich więzionych w Żywcu. Dzięki temu, uwięzieni w Jabłonce
chłopi Komorowskiego wrócili do Krzyżowej i Jeleśni. Warto
dodać, że z powodu okrutnych rządów Mikołaja
Komorowskiego, zdzierstwa i ucisku poddanych, wielu mieszkańców
Jeleśni i okolic masowo uciekało na Orawę, a nawet na Węgry,
w czym pomagali im południowi sąsiedzi.
Głównym zajęciem ludności
było pasterstwo. Dla pozyskania pastwisk wypalano lub
karczowano lasy.
Hodowano owce, kozy i świnie,
nieco później krowy, woły i konie. Pożywieniem mieszkańców
było mięso, mleko i wyroby z mleka. Okrywano się szytymi ze
skór kożuchami, a z wełny owczej wyrabiano sukno. W miarę
osiedlania się trzeba było używać narzędzi do budowy
domostw i wyrobu niezbędnych przedmiotów. Rozwijało się
rzemiosło, potrzebne zwłaszcza wówczas, gdy zaczęto
uprawiać rolę. Ile jest prawdy w legendzie, że nazwy
"Kamienna" i "Glinne" wywodzą się z
kamieniarstwa i wyrobu naczyń glinianych trudno teraz
udowodnić. Prawdą jest, że żyli tu ludzie pracowici, lasom
ziemię wydzierali, uprawiali ją w trudzie i mozole tym większym,
że na stoku i w trudnych warunkach atmosferycznych. Warunki
zimowe trwają tu długo, od początku listopada do końca
kwietnia.
Rok 1608 to początek
dynamicznego rozwoju folwarków na Żywiecczyźnie. Były to
wielkie gospodarstwa rolne lub rolno-hodowlane, których
produkty przeznaczano na zbyt. Siłę roboczą na folwarku
stanowili chłopi pańszczyźniani. Już w 1568 roku istniał
pierwszy folwark w Sporyszu, założony przez braci Jana
Spytka i Krzysztofa Komorowskich. W dokumentach z 1608 roku
znajdują się informacje, że istniały już wsie: Jeleśnia,
Krzyżowa i Przyborów. Powracając do opisanych powyżej
dokumentów, możemy mieć przekonanie, że lokacja wsi
Korbielów nastąpiła pomiędzy rokiem 1608, a 1618.
Administracyjnie Korbielów stał się kolejną wsią folwarku
jeleśniańskiego. Koczujący w dolinie potoku Kamienna Wołosi
otrzymali zarębki w użytkowanie, zostali zarejestrowani w
dokumentach zamkowych i nałożono na nich świadczenia
feudalne. Zapewne osiedlono tam też rodziny chłopskie z
terenu przeznaczonego na folwark.
Lokacja każdej wsi oznaczała
dla jej mieszkańców koniec swobodnego życia. Do obowiązku
poddanych należało odrabianie pańszczyzny na folwarku, a
także uiszczanie czynszów i danin. W 1667 roku w Korbielowie
było 12 zarębków i jeden młyn. Wieś zamieszkiwało 22
gospodarzy i młynarz. Można liczyć, że było to około 130
mieszkańców. Troje gospodarzy posiadało zarębki, a 18
"siedziało" na półzarębkach. Hodowano 518 owiec,
97 krów, 32 woły i 3 konie. Chłopi odrabiali w Jeleśni na
folwarku pańszczyznę pieszą w wymiarze 3 dni tygodniowo od
zarębka.
W "Inwentarzu dóbr żywieckich
z XVIII wieku ..." znajdujemy obciążenia feudalne ludności
z roku 1712.
Wieś Korbielów zarębna
klucza jeleśniańskiego
Półzarębnicy: Wojtek
Barut, Adam Moczek, Jurek Pastor, Sobek Pastor, Jan Makuch,
Bartek Makuch, Sobek Sawina, Stanik Sawina, Stanik Łysień,
Kasper Łysień, Jendrys Dendys, Janek Dendys, Sobek Dendys,
Mikołaj Dendys, Jan Suchoń, Maciej Ćwikła, Walek Pastor,
Maciej Basik, Szczepan Wąż, Paweł Gnojczak, Szymek
Krzyszak, Ignacy Krzesak, Urban Basica, Mikołaj Basik.
Jendrys Dendys sołtysuje,
wolen od dnia, drugi płaci. Janek Dendys i Jan Suchoń -
gajni - liberii od dnia.
Wszyscy półzarębnicy robią
po 1 dniu pieszym i po dwa dni powabne, mają po dwa woły.
Dają po 1 kurze i po 15 jaj, przędą oprawy za pieniądze po
6 sztuk, robią po 10 kóp gontów, zaś obaj gajowi zwożą
pielnie po pół tafli i 1 sztuce, a wszyscy pozostali po 1
sztuce pielnic. Imiennie, każdemu przypisano też odpowiedni
czynsz przynajmowy. Jedni półzarębnicy płacili zł. 10, a
inni zł. 2 gr.15. Były też czynsze młyńskie, stróżne i
inne.
Zagrodnik Jędrzej Krzeszek
płacił zł. 16, a młynarz Kasper Łysień zł. 11 i mieli
też powinności danin.
Komornicy Mikołaj Pastor,
Witek Makuch, Mateusz Makuch, Mikołaj Łysień, Kasper
Dendys, Wawrzek Krzeszak, Wojtek Ćwikła, Szymon Klaczarz.
Wszyscy komornicy robią po
1 dniu pieszym i po 2 dni powabne oraz przędą oprawy pańskiej
po 6 łokci. Cała gromada daje 1 faskę rydzów, 4 jarzębie i 1 cielę oraz płaci rogowego zł. 1 gr. 18.
Korbielów był zamieszkały przez 24 półzarębników osiadłych
na 12 zarąbkach, 8 komorników i 1 zagrodnika. Zwierzętami pociągowymi było 48 wołów
najczęściej używanych do wywożenia drzewa z lasu na brzeg
rzeki Koszarawy, które było Sołą i Wisłą spławiano pod
Kraków i dalej do Gdańska. Wołów używano też do prac
polowych. Poddani nie mogli pozbywać się wołów, ani
inwentarza, bo to należało do właściciela folwarku.
Podstawową jednostką
gospodarczą w okresie tworzenia folwarków były zarębki,
liczące około 75 morgów małopolskich. W opisywanym okresie
istnieją półzarębki powstałe w wyniku podziałów
rodzinnych. Na półzarębkach przebywali też często
zagrodnicy, chałupnicy i komornicy, zatrudnieni u półzarębnika. Wymiar pańszczyzny i czynszów dotyczył
zawsze zarębka. Zagrodnicy posiadali kilkunastomorgowe
zagrody i często zajmowali się zawodami pozarolniczymi (młynarze,
robotnicy leśni). Chałupnicy nie posiadali ziemi, jedynie
chałupę i utrzymywali się z pracy najemnej u bogatszych chłopów,
a bardzo często rzemiosłem. Komornicy to najbiedniejsza
kategoria ludności wiejskiej. Mieszkali u bogatszych wieśniaków
i pracowali na ich gospodarstwach. W rejonach górskich występowali
też polaniarze. Zajmowali się hodowlą bydła na nowych
polanach, gdzie mieszkali w szałasach.
Pańszczyzna piesza to prace
wykonywane ręcznie (np.: koszenie, kopanie, młocka)
wykonywana łącznie przez wieś w ilości 33 dni tygodniowo.
Dni powabne to wykonywanie prac na wezwanie w ilości 68 dni
rocznie. Dzień pańszczyźniany trwał od wschodu do zachodu
słońca z południowym odpoczynkiem, trwającym godzinę na
małym dniu i półtorej godziny na wielkim dniu (latem).
Powinnością było też dostarczanie dla dworu gontów w ilości
520 kop, służących do krycia dachów. Budzi się wątpliwość
- skąd poddani mieli pieniądze na płacenie czynszów? Mogły
to być pieniądze otrzymywane za przędzenie oprawy.
Pod względem religijnym
Korbielów należał do parafii pod wezwaniem św. Wojciecha w
Jeleśni, gdzie w roku 1584 wybudowano kościół. Do roku
1628 był to tylko kościół filialny parafii żywieckiej, a
po tym roku kościołem parafialnym dla wsi Jeleśnia,
Koszarawa, Przyborów, Krzyżowa, Korbielów, Sopotnia Wielka,
Sopotnia Mała i Pewel. Parafianie mieli i tu obowiązek
uiszczania plebanowi dziesięcinę pieniężną i daninę
rzeczową.
/cdn/
Józef Pszczółka
Bibliografia: 1. Franciszek
Lenczowski "Inwentarze dóbr żywieckich
z XVIII wieku zawierające obciążenia feudalne ich ludności".
2. Andrzej Majewski "Dzieje
Korbielowa".
