Płonie ognisko i szumią knieje...
Moje uczestnictwo w zjeździe
sprawozdawczo-wyborczym żywieckiego hufca ZHP skłoniło mnie do
refleksji na temat tej organizacji, szczególnie zaś jej przeszłości
w kontekście jej obecnego stanu - moim zdaniem kryzysowego.
Idee angielskiego skautingu
rozpropagował w Galicji Andrzej Małkowski. W Żywcu zagorzałym
zwolennikiem idei skautowej był Tadeusz Jänich - założyciel
pierwszej na Żywiecczyźnie drużyny skautowej męskiej i Ewa Gawronówna
- założycielka drużyny żeńskiej. W programach pracy drużyn
dominowały idee niepodległościowe i przygotowanie się skautów do
walki o niepodległość. To oni stanowili trzon ochotników żywieckich
kompanii legionowych w 1914 roku.
W okresie po I wojnie światowej
powstał Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP), a wraz z nim jego
struktury, takie jak główna kwatera, komendy chorągwi, hufce żeńskie
i męskie w powiatach i podległe im drużyny harcerskie i zuchowe. W
samym Żywcu na uwagę zasługują prężnie działające drużyny w
liceum ogólnokształcącym, drużyna kolejowa w Zabłociu i drużyna
w Seminarium Nauczycielskim. Na wsiach na wyróżnienie zasługują
drużyny w Węgierskiej Górce, Milówce, Łodygowicach, Rajczy i
Suchej, która wtedy należała do powiatu żywieckiego. Do wyróżniających
się w okresie międzywojennym instruktorów tego ruchu należeli:
Zofia Ozaistowa - komendantka hufca żeńskiego, Kazimiera Szczerbińska
- zmarła w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, Stefania Łodziana,
Rudolf Antoni Łodziana - zginął w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu,
w Suchej Marcin Mrugacz, Leopold Szretter w Węgierskiej Górce,
Feliks Koczur i Stanisław Szczotka w Milówce. Spośród braci
harcerskiej na uwagę zasługuje Józef Karetta - zginął w Katyniu,
Zuzanna Karetta, Zdzisław Kabała, Władysława Jarco, Aniela Gowin,
Cecylia Faber i wielu, wielu innych. W programach pracy drużyn
dominowały idee zawarte w prawie i przyrzeczeniu harcerskim,
wychowanie patriotyczne, elementy wojskowości oraz należna dzieciom
i młodzieży przygoda, realizowana
w grach i zabawach terenowych, puszczaństwie, wędrówkach,
poznawaniu ojczystego kraju i obozownictwie.
Wojna lat 1939-1945 przerwała
funkcjonowanie struktur Związku, ale żywieccy harcerze znaleźli się
w pierwszym szeregu w powstających strukturach ruchu oporu. Wielu z
nich przypłaciło to życiem.
Po zakończeniu wojny, do
reaktywowania Organizacji Harcerzy przystąpili: Marian Okrzesik,
Mieczysław Gizicki, Zdzisław Gizicki, Włodzimierz Grosser, Czesław
Jeziorski, Zdzisław Lenczowski, Czesław Pawełek, Mieczysław Pawełek,
Karol Sohlich, Tadeusz Śliż, Tadeusz Tyszkowski, a Jerzy Ruśniaczek
zajął się tworzeniem gromad zuchowych. Po jego odejściu
namiestnikiem zuchowym był Józef Zyzak, a następnie Eugeniusz Waligóra.
Po powrocie z obozu funkcję komendanta hufca harcerzy przejął Zdzisław
Kabała. Harcerstwo żywieckie pod jego kierownictwem natychmiast włączyło
się w nurt życia społecznego i gospodarczego miasta oraz powiatu.
Na Żarze z jego inicjatywy powstał Harcerski Ośrodek Szybowcowy,
harcerze przejęli też niektóre schroniska górskie w Beskidzie Żywieckim.
Po odejściu Z. Kabały w 1947 r. do
Bielska, funkcję komendanta hufca harcerzy w Żywcu objął W.
Grosser, drużynowy z Zabłocia, który pełnił tę funkcję do
chwili likwidacji ZHP w Żywcu w 1948 r.
Harcerstwo żeńskie po latach wojny
odbudowywały m.in. Aurelia Pająk /hufcowa/, Zuzanna Karetta
/przyboczna/, Maria Cycoń-Różycka "Myszka" /p.o.
hufcowa/, Halina Fabijańska, Aniela Gowin, Władysława Jarco, Zofia
Januszewska, Wanda Korzeniowska, Zofia Lenczowska, Irena Ruśniaczek,
Anna Rusz, Stanisława Zyzak. Bazą ich działalności był przejęty
przez nie piętrowy budynek w Zabłociu - późniejszy PZGS - ERDET.
Tu mieściła się Komenda Hufca Harcerek oraz świetlica - harcówka.
Pierwszą po wojnie komendantką
hufca harcerek mianowana została Aurelia Pająk /Jarzycka/. W połowie
kwietnia 1945 roku, w niecałe 2 tygodnie po wyzwoleniu Żywca spod
okupacji hitlerowskiej hufiec żeński pod jej komendą był już na
tyle zorganizowany, że mógł być wizytowany przez Zofię Zakrzewską
z GK Harcerek. Przez kilka lat pracowała na stanowisku nauczycielki w
Żabnicy po czym przeniosła się do Gliwic. Po jej odejściu
komendantką hufca harcerek w Żywcu mianowana została Maria Różycka-Cycoń
/Myszka/. Kierowała hufcem do chwili odwołania z pełnionej funkcji
/2 maja 1949 r./.
Atak na rozbicie harcerstwa rozpoczął
się po wyborach do sejmu 1947 r. Postanowiono ograniczyć jego
niezależność, poddać zwiększonej kontroli oraz dokonać
zasadniczych zmian ideowych.
Celowi temu służyły ułatwienia w
nadawaniu stopni instruktorskich, by w ten sposób kierować do władz
harcerskich ludzi z PPR, a później ZMP.
Momentem zwrotnym w walce o wpływ
partii na harcerstwo było ustanowienie w 1948 r. Harcerskiej Służby
Polsce /HSP/. Była to wielka kampania obozowa, w czasie której
realizowane były zadania pod hasłem "las i rola",
"kultura i oświata", "odbudowa", "dziecko i
zdrowie".
Politycznym celem akcji było
"ułożenie" harcerstwa po stronie władzy. HSP była
kampanią centralnie sterowaną, pozwalającą na roztoczenie kontroli
nad jednostkami harcerskimi i młodzieżą harcerską. Ster nad HSP
przejęli instruktorzy związani z PPR i władzą.
Następnym elementem opanowania
harcerstwa było łączenie struktur związkowych męskich i żeńskich
i rugowanie z harcerstwa niewygodnych przedwojennych działaczy m.in.
Aleksandra Kamińskiego.
W 1949 roku ZHP przestał istnieć,
w zjednoczeniu ruchu młodzieżowego ZHP udziału nie wziął, przeto
przestał istnieć. Władza dopięła swego. Nastały mroczne czasy
stalinizmu. Do końca roku 1955 harcerstwo polskie funkcjonowało jako
przybudówka ZMP pod nazwą Organizacja Harcerska (OH), ograniczone
wiekowo do dzieci szkół podstawowych, wzorowana na radzieckim
"Pionierze". Pod względem ilościowym OH rozbudowana została
do wielkości monstrualnych. Zniknęły drużyny pozaszkolne,
tradycyjne symbole jak krzyż, lilijka, chusta, sprawności oraz takie
formy pracy jak biwakowanie i obozownictwo. Drużynowi - przewodnicy
OH byli na etatach szkolnych i sterowani byli przez władze oświatowe.
Powstały domy harcerza jako placówki
organizujące zajęcia pozaszkolne dla dzieci w dziedzinach
artystycznych, techniki, modelarstwa, sportu itp. W dużych miastach
odpowiednikiem domów harcerza były pałace młodzieży. W Żywcu Dom
Harcerza ulokowany został w Zabłociu, kierował nim Bronisław
Adamek.
W grudniu 1956 na zjeździe kadry
harcerskiej w Łodzi reaktywowano Związek Harcerstwa Polskiego.
Hufiec żywiecki reprezentowany był przez Bronisława Adamka. ZHP się
odrodził, ale była to już organizacja akceptująca istniejącą w
Polsce rzeczywistość, i świecka.
Nowe struktury Związku budowali
teraz niedawni przewodnicy OH, instruktorzy i harcerze sprzed roku
1950 i nowa młoda kadra, która wyrośnie razem z reaktywowanym Związkiem.
Należeli do nich Bronisław Adamek, Tadeusz Trębacz, Zofia Górna,
Krystyna Kizem, Kazimierz Kosoń, Feliks Wieczorek, a z dawnej kadry
instruktorów Józef Mikś, Józef Ryczkiewicz, Maria Krupińska i
wielu, wielu innych. W szkołach i w niektórych środowiskach
pozaszkolnych istniała potężna rzesza byłych przewodników OH, którzy
zmiany w harcerstwie przyjęli z entuzjazmem i równie entuzjastycznie
zaczęli organizować nowe drużyny zuchów, harcerzy młodszych i
harcerzy starszych. Na początku lat 60. hufiec żywiecki uznany został
za największy hufiec wiejski w Polsce. Po ustąpieniu Bronisława
Adamka hufcowym został Eugeniusz Starowicz, a po nim Wiesław Ząbecki
i Janusz Staszkiewicz. Ponieważ drużyny były biedne, rolę
organizatora obozów przejął hufiec, a dla młodzieży pozostającej
w czasie wakacji w domu organizowana była kampania pod nazwą Lato
Wiejskich Drużyn, przekształcone później w Nieobozową Akcję
Letnią - NAL.
W latach 60. i 70. harcerstwo
aktywnie włączyło się w nurt życia społeczno-politycznego i
gospodarczego środowiska, w którym funkcjonowały drużyny. Służyły
temu wielkie kampanie jak 1000 - lecie państwa polskiego, Alerty
Naczelnika ZHP, Operacja "Frombork 1001", 500. rocznica
urodzin Mikołaja Kopernika oraz akcje obozowe jak
"Kormoran" na Mazurach, "Bieszczady, "Orawa"
i wiele innych. W miarę upływu czasu coraz więcej drużyn
organizowało samodzielne obozy letnie stałe, wędrowne i zimowiska.
Hufiec organizował powiatowe
igrzyska harcerskie letnie i zimowe, festiwale i przeglądy piosenki
harcerskiej, regionalnej i żołnierskiej.
W roku 1969 komendantem hufca
wybrany został Stanisław Kocoń. Był inicjatorem wielu pomysłów,
a wśród nich organizatorem wielkiej kampanii "Bohater
hufca", w wyniku której hufiec otrzymał z rąk WOP-u sztandar i
imię Wojsk Ochrony Pogranicza. W szkołach średnich powstała Harcerska Służba Polsce
Socjalistycznej - HSPS.
Powstało w tym czasie wiele izb
pamięci, dużo drużyn otrzymało sztandary i nowe imiona.
Organizacja umasowiła się, stąd zaczęły powstawać szczepy oraz
drużyny specjalnościowe, pożarnicze, artystyczne, turystyczne,
sportowe itp., szczególnie w szkołach średnich i drużynach środowiskowych.
W roku 1973 Stanisław Kocoń odszedł na szefa Rady Powiatowej
Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży, a komendantem hufca
wybrany został Czesław Baron, któremu w roku 1975 przypadła rola
likwidacji hufca powiatowego i powoływania hufców gminnych, które
nie wytrzymały próby czasu. Żywiec włączony został do nowego
województwa bielskiego. Był to początek końca doskonale funkcjonującego
harcerstwa żywieckiego. Reszta nastąpiła po roku 1989, kiedy to w
czambuł potępiało się wszystko to co było w PRL-u, bez względu
na to czy były to rzeczy dobre czy złe, ale były złe, bo były
PRL-owskie.
Hieronim Woźniak
