PANORAMA GMIN ŻYWIECCZYZNY
Sprzed stu laty. Rajcza wg K. Sosnowskiego to "większa
i zasobniejsza wieś w uroczej kotlince nad Sołą na wysokości 485
m położona, pozująca na miasteczko, jest ważnym centrum turystycznym,
bo tu zbiega się kilka dolin, których potoki stanowią zawiązek Soły,
a które głęboko w głąb gór się wrzynają. Rajcza jest punktem wyjścia
na Suchą Górę, Menczoł, Rycerzową, Wielką Raczę, do długiej wędrówki
na Pilsko i inne pomniejsze góry. Obszar dworski i pałacyk zakupił
od ks. Lubomirskiego arcyksiążę Karol Stefan. Mimo rzadkiej piękności
położenia i wszelkich dogodnych warunków, ściąga Rajcza niewielką
liczbę letników, a to dla braku dogodnych mieszkań; jedna niewielka
willa jest własnością dworu. W prowiant można się zaopatrzyć na miejscu.
Jest tu piekarnia, masarnia, sklepy spożywcze (kółka rolniczego)
i dom gościnny w Rynku (Blocha), gdzie można też przenocować”. Stacja
kolejowa oddalona od Rynku o 1,5 km.
W latach 1886 - 1890 w miejsce walącego się drewnianego kościoła
powstał nowy, murowany, który dziś jest obiektem rozpoznawczym tej
miejscowości.
Kościół parafialny w Rajczy |
Zwardoń - dziś wieś w gminie Rajcza,
w XIX stuleciu był przysiółkiem Soli i nie odgrywał żadnej
roli ani w gospodarce, ani w turystyce i wypoczynku. Jego rola
rośnie od chwili uruchomienia kolei w 1884 roku,
a jego dynamiczny rozwój jako letniska i ośrodka sportów zimowych przypada
na okres międzywojenny (1918-1939), przyhamowany w latach 1945-1989.
Od roku 1990 ta nadgraniczna wieś znacznie zdynamizowała swój rozwój
m.in. z powodu otwarcia przejścia granicznego drogowego i kolejowego
na Słowację.
Sól - znana jest ze źródeł solnych, w których w XVII wieku
przez kilka lat warzono sól na skalę przemysłową. Do roku
1824 mieszkańcy wsi wykorzystywali źródło na własne potrzeby,
ale na polecenie władz austriackich źródło zasypano.
Rycerka - do końca XIX stulecia mało znana. Pod względem
turystycznym odkryta
w okresie międzywojennym. W górnej części wsi (Rycerka Kolonia)Habsburgowie
wybudowali kolonię domków jednorodzinnych dla robotników
leśnych sprowadzonych z Austrii.
|
Głównym
źródłem utrzymania tamtejszej ludności była praca w lesie, produkcja
wyrobów z drewna i uprawa ziemi. W
1808 roku zakupił wieś Rycerkę Ludwik hrabia de Laweaux (1785-1870),
który tam się pobudował, a obserwacje swoje o tej wsi spisał i wydał
w formie książkowej w roku 1851 pt. "Górale Beskidowi zachodniego
pasma Karpat". Z Rycerki Kolonii wiedzie najkrótszy szlak
turystyczny na Wielką Raczę, najwyższą i najpiękniejszą górę w
tej okolicy.
Tyle historii, a teraz słów parę o gminie dzisiejszej. Rajcza to
centrum usługowe gminy. Jest tu zlokalizowany handel, gastronomia,
administracja, szkoła, przedszkole, ośrodek zdrowia, kościół i parafia,
stacja
i przystanek kolejowy PKP, przystanki PKS, komisariat Policji, GOK,
poczta i bank.
Powierzchnia gminy - 131 km2 (213 117 ha), z tego użytki rolne 4838
ha, co stanowi 36,9% obszaru gminy, grunty leśne 7652 ha, co stanowi
60,1% obszaru gminy. Mieszkańców w 2004 r. było 9282, od roku 1999
ubyło 92 osoby. Gospodarstwa rolne małoobszarowe z szachownicą pól.
Zanika uprawa roli i hodowla bydła z powodu małej opłacalności. Pojawia
się hodowla koni dla potrzeb agroturystyki.
Wsie: Rajcza – 23,27 km2, Sól - 26,28 km2 i 1422 mieszkańców, Kiczora
– 2,86 km2
i 461 mieszkańców, Rycerka Dolna – 12,44 km2 i 1425 mieszkańców,
Rycerka Górna - 52,44 km2, Zwardoń – 13,88 km2, znakomity ośrodek
sportów zimowych, schronisko turystyczne, pensjonaty i dwa przejścia
graniczne – drogowe i kolejowe.
Gminę pokrywa gęsta sieć rzek i potoków górskich. Soła bierze swój
początek w Rajczy przy ujściu potoku Nickulina do Soły. Są na ten
temat również inne poglądy mówiące, że źródła Soły znajdują się na
zboczach Sołowego Wierchu. Tak czy inaczej odcinek górny Soły zwany
źródliskowym stanowią obfite w wodę rzeki: Czerna z dopływem Roztoki,
Słanica, Rycerski, Rycerka i Ujsoła z dopływami Cicha, Glinka, Bystra
i Danielka. Zlewnia źródliskowej części Soły wynosi 346 km2. Zlewnia
źródliskowa to tereny górzyste i w znacznym procencie pokryte szatą
leśną. Wody tych rzek
w czasie ulewnych deszczów wzbierają gwałtownie, wylewają i czynią
olbrzymie nieraz szkody szczególnie w mostach i kładkach rzecznych
i obiektach nadbrzeżnych.
Tyle historii, a teraz słów parę o gminie dzisiejszej. Rajcza
to centrum usługowe gminy. Jest tu zlokalizowany handel, gastronomia,
administracja, szkoła, przedszkole, ośrodek zdrowia, kościół
i parafia, stacja
i przystanek kolejowy PKP, przystanki PKS, komisariat Policji,
GOK, poczta i bank.
Powierzchnia gminy - 131 km2 (213 117 ha), z tego użytki rolne
4838 ha, co stanowi 36,9% obszaru gminy, grunty leśne 7652 ha,
co stanowi 60,1% obszaru gminy. |
Urząd Gminy
|
Mieszkańców w 2004 r. było 9282, od roku 1999 ubyło
92 osoby. Gospodarstwa rolne małoobszarowe z szachownicą pól. Zanika
uprawa roli i hodowla bydła z powodu małej opłacalności. Pojawia
się hodowla koni dla potrzeb agroturystyki.
Wsie: Rajcza – 23,27 km2, Sól - 26,28 km2 i 1422 mieszkańców,
Kiczora – 2,86 km2
i 461 mieszkańców, Rycerka Dolna – 12,44 km2 i 1425 mieszkańców,
Rycerka Górna - 52,44 km2, Zwardoń – 13,88 km2, znakomity ośrodek
sportów zimowych, schronisko turystyczne, pensjonaty i dwa przejścia
graniczne – drogowe i kolejowe.
Gminę pokrywa gęsta sieć rzek i potoków górskich. Soła bierze
swój początek w Rajczy przy ujściu potoku Nickulina do Soły.
Są na ten temat również inne poglądy |
Pałac Lubomirskich
|
mówiące, że źródła Soły znajdują się na zboczach Sołowego
Wierchu. Tak czy inaczej odcinek górny Soły zwany źródliskowym stanowią
obfite w wodę rzeki: Czerna z dopływem Roztoki, Słanica, Rycerski,
Rycerka i Ujsoła z dopływami Cicha, Glinka, Bystra i Danielka. Zlewnia
źródliskowej części Soły wynosi 346 km2. Zlewnia źródliskowa to tereny
górzyste i w znacznym procencie pokryte szatą leśną. Wody tych rzek
w czasie ulewnych deszczów wzbierają gwałtownie, wylewają i czynią
olbrzymie
nieraz szkody szczególnie w mostach i kładkach rzecznych i obiektach nadbrzeżnych.
Komunikacja. Mimo górzystego terenu, gmina posiada dobrze rozwiniętą
sieć drogową. Na terenie gminy, w Zwardoniu czynne jest przejście
graniczne kolejowe i drogowe (Zwardoń Myto). Przez gminę przebiega
kolej jednotorowa, zelektryfikowana,
relacji Katowice – Bratysława – Budapeszt.
W granicach gminy czynnych jest 6 przystanków kolejowych (Rajcza,
Rajcza Centrum, Rycerka, Sól Kiczora, Sól, Zwardoń. W Zwardoniu na
ukończeniu jest budowa Platformy Odpraw Celnych. Trwa budowa drogi
szybkiego ruchu S–69 relacji Zwardoń – Bielsko Biała. Pozostałe,
to drogi powiatowe i gminne o zróżnicowanej nawierzchni. Poza koleją
ruch pasażerski obsługuje komunikacja autobusowa PKS i prywatne autobusy.
Dojazdy do pracy od początku lat 90. realizowane są w większości
własnym transportem samochodowym. Gmina uruchomiła sieć ścieżek rowerowych
turystycznych. Odczuwa się brak wydzielonych dróg rowerowych dla
ludności miejscowej na dojazdy do pracy, do szkoły, do sklepu itp.
Poza Zwardoniem i Rajczą brak jest chodników dla pieszych. Dobrze
rozwinięta jest sieć oznakowanych szlaków turystycznych dla pieszej
turystyki górskiej. Zmodernizowane winno być jak najrychlej skrzyżowanie
i rynek
w samym centrum centrum Rajczy.
Zaopatrzenie w wodę realizowane jest z wodociągów grawitacyjnych
opartych na lokalnych źródłach, potokach górskich, naturalnych źródłach
i studniach. Występują lokalne deficyty wody pitnej. Wadą systemu
jest brak kontroli jakości wody.
95% budynków mieszkalnych
w gminie posiada wodę bieżącą, 80% łazienkę. Kanalizacją objęty jest
fragment Rajczy i Zwardonia
(ok. 1500 mieszkańców), skąd ścieki odprowadzane są do dwóch oczyszczalni
o mocy przerobowej 200 m3 na dobę. Pozostałe wsie gromadzą ścieki
w przydomowych szambach. Gmina bierze udział w programie „Ochrona
Wód Jeziora Żywieckiego”, który w niedługim czasie przy pomocy środków
unijnych ma kompleksowo rozwiązać zagadnienie kanalizacji i oczyszczania
ścieków w zlewni Jeziora Żywieckiego.
Ogrzewanie budynków odbywa się poprzez spalanie węgla, przeważnie
złej jakości, coraz częściej drewna. Trwa stopniowe przechodzenie
na ogrzewanie olejem opałowym, przyhamowane ostatnio podwyżką cen
na to paliwo. Brak jest sieci gazu ziemnego. W planie jest przedłużenie
gazociągu ze stacji redukcyjnej w Wieprzu koło Żywca.
Gmina zrzeszona jest w Spółce „Beskid”, która realizuje w skali powiatu
odbiór odpadów segregowanych u źródła i wywozi je na wysypisko w
Żywcu. System ten należy doskonalić również poprzez szerzej zakrojoną
akcję edukacyjną.
W gminie ulokowane są 3 centrale telefoniczne (Rajcza, Sól, Zwardoń)
oraz jeden koncentrator w Rycerce Górnej. Niedobory w zakresie telekomunikacji
pomyślnie rozwiązywane są przez telefony komórkowe, obsługiwane przez
3 stacje bazowe zlokalizowane na terenie gminy, zapewniające 80%
pokrycia obszaru gminy.
W 2002 r. w gminie czynnych zawodowo było 33,5% całej populacji,
13,3% było bezrobotnych (473 osoby w roku 1998), a 53,2% biernych
zawodowo. Jeżeli przyjąć, że 50% populacji to ludzie w wieku produkcyjnym,
to w gminie Rajcza zawodowo pracuje 13%.
Poza rolnictwem ludność tutejsza zajmuje się handlem i usługami
takimi jak przetwórstwo drewna, usługi leśne, przetwórstwo mięsa,
hotelarstwo, usługi turystyczne i agroturystyka i administracja państwowa
i samorządowa. Na terenie gminy w roku 2003 czynnych było 70 sklepów,
2 stacje paliw i 1 targowisko, w których zatrudnionych były 222 osoby.
4% mieszkańców gminy legitymuje się wykształceniem wyższym, 25,6%
średnim, 20% zawodowym, 39,3% podstawowym
i 5,6% brakiem podstawowego lub niepełnym podstawowym.
W roku 2003 w gminie było 1267 dzieci
i młodzieży w wieku szkolnym, funkcjonowały szkoły podstawowe 6-klasowe
w Rajczy, Kiczorze, Soli i Rycerce Górnej, zespoły szkolne (szkoła
podstawowa i gimnazjum) w Zwardoniu i Rycerce Górnej, o łącznej liczbie
uczniów 802. W gimnazjum zbiorczym
w Rajczy i 2 pozostałych uczyło się łą-cznie 465 u-czniów.
Na terenie gminy istnieją 3 przedszkola: w Rajczy, Soli i Zwardoniu.
W budowie jest potężny gmach gimnazjum gminnego w centrum Rajczy.
W 3 ośrodkach zdrowia zatrudnionych jest 4 lekarzy, 1 lekarz dentysta,
12 pielęgniarek i 2 położne. Mieszkańcy gminy mają do dyspozycji
2 apteki dostosowane do najnowszych wymogów i kryteriów. Ze środków
NFZ finansowany jest Zakład Opiekuńczo-Leczniczy, zlokalizowany w
dawnym pałacu Lubomirskich, w którym w 2003 r. przebywało 169 pacjentów.
Dyskusyjne wydaje się przeznaczenie tego obiektu na takie cele.
Kulturą w gminie kieruje Gminne Centrum Kultury. Podlegają mu zespoły
folklorystyczne: Ziemia Rajczańska i Rajcusie w Rajczy, Solanka w
Soli, Zbójnicok w Rycerce Górnej oraz zespoły kolędnicze: Bałamuty
w Zwardoniu i Kopytniki z Kiczory.
Gminnej Bibliotece Publicznej w Rajczy podlegają punkty filialne
w Soli i Rycerce Górnej. Brak jest na terenie gminy nowoczesnej księgarni
lub księgarenki na wzór Milówki czy Jeleśni.
W gminie jest 5 kościołów parafialnych (Rajcza, Rycerka Górna, Zwardoń,
Sól i Kiczora-Nieledwia. Kaplice zlokalizowane są
w Rajczy Nickulinie, Rajczy Dolnej, Rycerce Dolnej i Rycerce Kolonii.
W gminie działają kluby sportowe „Soła” Rajcza oraz kluby sportowe
szkolne w Rajczy, Rycerce Górnej i Soli oraz stowarzyszenia sportowe
w Zwardoniu i Rycerce Górnej.
Na terenie gminy istnieje około 2000 miejsc noclegowych w hotelach,
pensjonatach, ośrodkach wypoczynkowych i kwaterach prywatnych, z
tego w Rajczy – 248,
w Rycerce Dolnej – 293, w Rycerce Górnej – 129, w Soli – 318, w Zwardoniu
– 513,
w Kiczorze – 53. W schroniskach turystycznych PTTK – 157, PTT – 25,
PTSM – 101, chatach studenckich – 25. Na polach namiotowych szacunkowo
250 – 500 miejsc. Na terenie gminy znajduje się 21 wyciągów narciarskich,
z tego w Zwardoniu - 15,
w Rycerce Górnej – 3, w Rycerce Dolnej – 2, w Soli – 1. Sieć punktów
gastronomicznych w gminie jest zadawalająca. Najcenniejszym walorem
gminy jest krajobraz, środowisko przyrodnicze i kulturowe. Nie są
wykorzystane do celów leczniczych wody solankowe w Soli, ale jest
koncepcja ich wykorzystania.
Na terenie gminy znajduje się fragment Żywieckiego Parku Krajobrazowego
z otuliną (9390 ha), rezerwat przyrody Butorza
i Śrubita.
Do najcenniejszych zabytków należy sanktuarium MB Kazimierzowskiej
w Rajczy wraz z plebanią i wyposażeniem wnętrza, cmentarz w Rajczy
i zespół parkowo pałacowy w Rajczy, dzwonnica i źródła solankowe
w Soli. Duża jest lista kapliczek
i figur przydrożnych, pomników przyrody
i starych domów mieszkalnych i budynków gospodarczych drewnianych.
Brakuje lokalnego muzeum lub izby regionalnej na wzór starej chaty
góralskiej w Milówce. Interesującym dla turysty jest park przypałacowy
w Rajczy i park wiejski w centrum Rajczy, totalnie zniszczony przez
nawałnicę w 1999 r. Dużą wartość poznawczą i kulturową
w gminie mają przysiółki i siedliska oraz polany i hale usytuowane
w znacznej odległości od wsi i na znacznych wysokościach. Schronisko
PTSM w Nickulinie dysponuje pracownią ekologiczną i prowadzi edukację
ekologiczną dla grup wycieczkowych młodzieży szkolnej. Schronisko
na Wielkiej Raczy dysponuje platformą widokową.
W 2000 roku z inicjatywy parafii w Rycerce Górnej na szczycie Bendoszki
Wielkiej stanął krzyż milenijny o wysokości 23,5 m. W gminie czynne
są 2 przejścia małego ruchu granicznego, na przełęczy Śrubita i na
Wielkiej Raczy. Godna obejrzenia jest kapliczka na Pawlicznem w Kiczorze
przed którą modlił się podobno Jan III Sobieski w wyprawie pod Wiedeń
i stara kuźnia
w Soli z pełnym wyposażeniem.
Do słabych stron gminy u progu XXI wieku należy: niska aktywność
społeczna mieszkańców, niski poziom wykształcenia społeczeństwa,
brak kanalizacji i oczyszczalni ścieków, nienajlepsza jakość wód
powierzchniowych, lokalne deficyty wody pitnej, zła jakość dróg powiatowych,
niska emisja generowana przez paleniska domowe i lokalne kotłownie,
słaba infrastruktura turystyczna (brak kąpielisk w rzece i basenów
kąpielowych).
Zagrożenia: wzrastające bezrobocie zwłaszcza wśród młodzieży do 25
roku życia, zmniejszająca się liczba turystów, emigracja wykształconej
młodzieży, zmniejszająca się liczba czytelników w bibliotekach.
 Dzwonnica
w Soli
|
Silne strony gminy to: atrakcyjne walory krajoznawczo
przyrodnicze, duży potencjał turystyczny, dobre warunki do agroturystyki,
zasoby wód solankowych w Soli, dobra struktura edukacyjna, młode
społeczeństwo gminy, duża liczba podmiotów handlowych, niewielka
odległość od granicy państwa, małe zagęszczenie ludności, niewielkie
zanieczyszczenia przemysłowe.
Szanse należy upatrywać w budowie krytej pływalni, wzroście zainteresowania agroturystyką,
współpracy transgranicznej, wykorzystywaniu dotacji ze środków UE, możliwości
wykorzystania zasobów wód solankowych w Soli. Zgodnie ze strategią rozwoju gminy,
uwaga władz skierowana jest na 3 obszary strategiczne:rozwój turystyki, dostępność
komunikacyjną,
wspieranie przedsiębiorczości. Kierunkami przyszłościowymi dla
turystyki są: sieć wodociągowa i kanalizacyjna, bardziej intensywne promowanie
gminy w środkach masowego przekazu, rozwój turystyki edukacyjnej, inwestowanie
w infrastrukturę |
turystyczną, rozwój agroturystyki,wykorzystanie
zasobów naturalnych Soli,współpraca transgraniczna ze Słowakami,
wzmocnienie walorów turystycznych Zwardonia.
Dostępność komunikacyjną można osiągnąć przez: poprawę jakości
połączeń trans-portem szynowym, komunikacją mikrobusową, poprawą
stanu dróg
lokalnych i oddanie do użytku drogi szybkiego ruchu S 69. Wspieranie
przedsiębiorczości winno odbywać się w dwóch płaszczyznach: wspieranie
lokalnych przedsiębiorców oraz wspieranie ducha przedsiębiorczości
i postawy przedsiębiorczej.
Figura przydrożna
w Rycerce G.
|
|
Pomnik Zb. Plewy w Rycerce Kolonii |
Kaplica w Rycerce Dolnej
|
A. Szczotka - Sekretarz Gminy
i Adam Iwanek
|
Zbigniew Kopeć
|
Kazimierz Fujak
|
Bronisław Zaremba
|
Bronisław Szczotka
|
Maria Płowucha
|
Zbigniew Plewa
|
Jerzy Konieczny
|
Tadeusz Banaś
|
Adam Iwanek
Wójt Gminy
|
Stanisław Porwisz
|
ks. Zbigniew Guszkiewicz
|
|
 |
|
W „Domu pod Gontami” w Rycerce Górnej pod bacznym
okiem Ludwika hrabiego De Laveaux odbywają się letnie
koncerty muzyczne
Platforma Celna w Zwardoniu |
Wiadukt w Zwardoniu
|
Kaplica w Rycerce Dolnej
|
Szkoła w Rajczy
|
Kościół parafialny w Rycerce Górnej
|
 |
|
 |
Gmina jest organizatorem corocznej ogólnopolskiej
imprezy pod nazwą „Rajd Chłopski”
|
