CZAS PRZYPOMNIEĆ OJCÓW DZIEJE c.d.
MIĘDZYBRODZIE BIALSKIE
Międzybrodzie Bialskie to urocza wieś nad brzegami Soły w Beskidzie
Małym. Darmo by szukać w starych dokumentach miejscowości o tej
nazwie. Istnieje ona dopiero od 1924 roku, gdy wsie Międzybrodzie
Lipnickie połączono z Międzybrodziem Kobiernickim. Ich bogata historia
sięga połowy XVI wieku i wymaga oddzielnego opisu.
MIĘDZYBRODZIE LIPNICKIE
Wieś położona była nad potokiem Ponikiew (obecnie Ponikiewka), wypływającym
z północnych stoków pasma Magurki, lewego dopływu Soły. Nazwa potoku
pochodzi od słowa "ponikać", czyli "ginąć, zanikać" i
ma związek z zanikaniem wody w jego kamienistym korycie. Natomiast
nazwa wsi wywodzi się z dwóch faktów, położenia między brodami rzeki
Soły i przynależności do starostwa lipnickiego. Starostwo powstało
po przejęciu księstwa oświęcimskiego przez króla polskiego Kazimierza
Jagiellończyka w 1457 roku. Ustanowiono wówczas granicę polsko-czeską
(później polsko-austriacką) na rzece Białej. Od roku 1548 starostwo
przeszło w dożywotnią dzierżawę na rzecz kasztelana lubelskiego Floriana
Zebrzydowskiego (1510-1566) herbu Radwan. Z tego okresu pochodzą
źródłowe wzmianki zamieszczone w tzw. lustracji królewszczyzn województwa
krakowskiego z 1564 roku (J. Małecki "Lustracja woj. krakowskiego" cz.
I). Lustracja stwierdza fakt istnienia w starostwie lipnickim 3 tzw.
nowych wsi ("villae novea"), a mianowicie Białej, Międzybrodzia
i Straconki. Odnotowano też istnienie w Międzybrodziu Lipnickim 14
zagród kmiecych, 1 sołtysa, 2 nowych osadników nad potokiem Ponikwia
oraz młyna.
Starostwo lipnickie było w tym okresie najbardziej zaludnionym terenem
księstwa oświęcimskiego. Przybywali tu koloniści niemieccy ze Śląska.
Przynależność wsi do dworu, znajdującego się po drugiej stronie przełęczy
Przegibek, szczytów Czupla (654 m n.p.m.) i Gaików (816 m n.p.m.),
pozwala przypuszczać, że pierwszymi osadnikami byli tu synowie kmieci
z Lipnika i Straconki. Wypalali i karczowali las, aby na jego miejscu
budować drewniane domostwa
i uprawiać pole. W spisie z roku 1581 odnotowano istnienie 10 zagród
z rolą, 20 owiec i 5 zagród bez roli. Musieli odrabiać 3 dni pańszczyzny
w tygodniu, w tym 2 dni sprzężajne i 1 dzień robocizny ręcznej (pieszej).
Ich obowiązkiem było m.in. wożenie pni drzew do śluz na spławnej
Sole oraz wykonywanie prac na folwarku lipnickim. Spławianie aż do
Gdańska i handel drzewem, zwłaszcza cisowym, przynosił dworowi ogromne
korzyści. Chociaż już król Zygmunt III dekretem z dnia 10 czerwca
1617 roku zabronił kolejnemu staroście lipnickiemu i oświęcimskiemu
- Piotrowi Komorowskiemu - dalszych prześladowań poddanych z Lipnika,
Straconki i Międzybrodzia, to jednak powinności pańszczyźniane nie
zostały złagodzone. Prowadziło to do buntów chłopskich przeciwko
dworowi. Wśród organizatorów buntu w 1646 roku byli mieszkańcy Międzybrodzia
Lipnickiego, m.in. Jakub Bański, Tomasz Maydak i młynarz Christ.
Wraz z rozwojem rodzimego osadnictwa, w XVI wieku, następuje niezwykle
ważny proces osadniczy w postaci przybycia tu Wołochów (Wałachów).
Były to wędrowne plemiona pasterskie, wywodzące się z terenów Wschodnich
Karpat, często mieszańcy narodowości rumuńskiej, ruskiej, węgierskiej
i polskiej. Nie tworzyli tu odrębnej osady na tzw. prawie wołoskim,
jak w innych regionach, lecz przydzielano im do nieograniczonego
wyrębu i zagospodarowania zalesione stoki gór. Tak powstawały hale,
a na nich szałasy pasterskie, rozwijało się pasterstwo owiec i kóz.
Istnieje zapis, że w 1564 roku osiadło tu trzech pasterzy, Walasów,
mających 280
kóz (J. Putek"
O zbójnickich zamkach ...").
W ciągu następnego stulecia nastąpiło wymieszanie się obu grup ludności,
ukształtowały się nowe zwyczaje, obyczaje i kultura. Pojawiły się
nowe, często bałkańskie nazwiska jak Dudziak, Klimczak, Kliś, Wawak
i inne. Poza rolnictwem zajmowano się rzemiosłem. Byli więc kowale,
kołodzieje, a nawet garncarze. W 1772 roku dokonano pierwszego rozbioru
Polski. Jej południowa część weszła w skład monarchii Habsburgów.
Z nowo przyłączonych ziem Austriacy utworzyli prowincję zwaną Królestwo
Galicji i Lodomerii. Wprowadzone przez Cesarza Józefa II reformy
ograniczyły samowolę feudałów, przyczyniając się do rozpadu folwarków.
Po roku 1784 nastąpiło powoływanie samorządu wiejskiego w postaci
wójta i przysiężnych (po 2 na 50 domów), posiadających symbole władzy
gminnej jakimi były pieczęcie. Wójta mianował dziedzic na 3-letnią
kadencję spośród czterech kandydatów proponowanych przez wieś.
W 1808 roku cesarz Franciszek I ustanowił w Międzybrodziu Lipnickim
kościół lokalny z duszpasterstwem podległym proboszczowi w niedalekim
Czańcu. Pierwszą drewnianą kaplicę p.w. św. Marii Magdaleny wzniesiono
w następnym roku. Placówka objęła swym zasięgiem prawie 2000 mieszkańców
Międzybrodzia Lipnickiego i Kobiernickiego, którzy należeli dotychczas
do parafii w Czańcu. Międzybrodzie stało się filią tej parafią od
roku 1827, kapelanią lokalną od 1845 roku, a samodzielną parafią
od 1850 roku. W latach 1859/62 w miejsce kaplicy wybudowano murowany
kościół w stylu neoromańskim. Stało się to za sprawą pierwszego proboszcza
ks. Jana Fitaka. Konsekracji kościoła dokonał ks. kardynał Dunajewski
w roku 1885.
Po zniesieniu w roku 1848 pańszczyzny, uregulowano sprawy serwitutów
włościan. Nadano im ziemię, obciążając jednocześnie podatkami od
roli i zabudowań. Mężczyźni w wieku 19 do 29 lat podlegali 14-letniej
służbie w wojsku austriackim. Co trzy lata spisywano rekrutów, a
co roku odbywał się pobór. Gospodarzy i jedynych synów starszych
rodziców nie brano do wojska.
O rozwoju wsi świadczy fakt, że już w 1827 roku istniała tu szkoła
ludowa jednoklasowa założona przez ks. Jana Fitaka. Szkoła i kościół
stały się źródłem rozwoju kultury Międzybrodzia Lipnickiego i Kobiernickiego.
W roku 1881 wieś liczyła 1258 mieszkańców i wielu z nich pracowało
w Białej i Bielsku, gdzie niezwykle dynamicznie rozwijał się przemysł.
Zaistniały też nowe warunki, kiedy to w roku 1858 dobra lipnickie
nabył właściciel dóbr żywieckich arcyksiążę Albrecht Fryderyk Habsburg
(1817-1895). Wybudowano nową drogę wzdłuż Soły, łączącą Żywiec z
Kętami i Oświęcimiem, i oba Międzybrodzia połączono w 1876 roku drewnianym
mostem. W Międzybrodziu Lipnickim zlokalizowano Zarząd
Lasów dóbr arcyksiążęcych, a po roku 1902 objęto nim lasy Międzybrodzia
Kobiernickiego, kupionego przez Karola Stefana Habsburga (1860-1933).
/cdn/
Józef Pszczółka
