Jeleśnia
Jeleśnia to duża gmina prawie w całości położona w Beskidzie Ży-wieckim na
południowy wschód od Żywca w odległości około 14 km. Od wieków ośrodek administracyjny,
parafialny i gospodarczy dla wsi otaczających Jeleśnię. Do gminy należą sołectwa:
Jeleśnia, Mutne, Korbielów, Krzyżowa, Krzyżówki, Pewel Wielka, Sopotnia Mała,
Sopotnia Wielka, a od roku 2000 także Przyborów, odłączony od gminy Koszarawa.
Obszar gminy wynosi 17071 ha - 17,07 km2.55% powie-rzchni gminy zajmują lasy,
a 38,9% użytki rolne.
W południowej części gminy leżą najwyższe wniesienia Beskidu Żywieckiego: Pilsko
1557 m n.p.m., Romanka 1366 m n.p.m., Rysianka 1322 m n.p.m. Sama Jeleśnia
ulokowana jest w Kotlinie Jeleśniańskiej. Pozostałe wsie ulokowały się w dolinach
potoków: Sopotnia Mała, Sopotnia Wielka, Glinne, Krzyżówka, Pewlica i innych,
wpadających do Koszarawy, będącej główną rzeką tej części powiatu żywieckiego.
Gminę zamieszkuje 13 761 mieszkańców (dane z roku 2005) w około 3500 mieszkaniach,
domach i zagrodach wiejskich. Ze względu na walory krajobrazowe gmina zaliczana
jest do turystycznych i letniskowych i w tym kierunku kształtuje się jej rozwój.
Największą atrakcją turystyczną gminy jest Pilsko z nowym schroniskiem na Hali
Miziowej, grupą wyciągów narciarskich, tras zjazdowych, oznakowanych szlaków
turystyki pieszej, rowerowej i konnej.
W gminie zarejestrowanych jest 4711 (62%) gospodarstw, nie przekraczających
jednego hektara powierzchni. Są to praktycznie działki przyzagrodowe. Gospodarstw
o powierzchni powyżej 7 ha jest jest zaledwie 50 (0,6%). Dopełnieniem mizerii
tutejszego rolnictwa jest szachownica pól i ich ulokowanie na groniach uniemożliwiających
stosowanie jakiejkolwiek mechanizacji robót polowych. Kwitnąca niegdyś w tym
rejonie gospodarka halna utrzymuje się w stanie szczątkowym i realizowana jest
więcej z zamiłowania do tradycji i pokazu aniżeli korzyści ekonomicznych.
W dobie tzw. transformacji ustrojowej upadła tradycyjna na tym terenie przyzagrodowa
hodowla bydła, trzody, a nawet drobiu. W 2005 roku w gminie zarejestrowanych
było zaledwie 1686 krów, 355 świń, 859 owiec, 154 kozy i 305 koni. Dla porównania
warto dodać, że w roku 1968 na Żywiecczyźnie z 1 ha użytków rolnych skupiono
44,7 kg trzody chlewnej.
Stanowiące 55% powierzchni gminy lasy nadzorowane są przez Nadleśnictwo Jeleśnia.
Nadzoruje ono 11 665 ha lasów położonych w Beskidach Żywieckim, Małym i Makowskim.
Nadleśnictwo podzielone jest na dwa obręby: Jeleśnia i Żywiec. Ponadto nadleśniczy
z upoważnienia starosty sprawuje nadzór nad 10 760 ha lasów prywatnych. W lasach
Nadleśnictwa Jeleśnia dominującym gatunkiem jest świerk, zajmuje on prawie
70% powierzchni. Spory jest udział buka i jodły, wynoszący odpowiednio 20%
i 10%. Całość lasów zaliczono do lasów ochronnych. Całość lasów nadleśnictwa
rośnie w klimacie górskim. Charakteryzują się one typową strefowością związaną
ze wzrostem wysokości nad poziom morza, wynoszącą od 350 do 1370 metrów. Wraz
ze wzrostem wysokości średnia temperatura roczna
spada z 7.1 do 2,40C, opady rosną od 950 do 1350 mm, długość okresu wegetacyjnego
zmniejsza się z 200 do 150 dni.
Najciekawsze fragmenty lasów nadleśnictwa objęto ochroną. Na terenie nadleśnictwa
utworzono 7 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 211 ha.Podstawą utrzymania
ludności jest praca pozarolnicza w lesie, chałupnictwie, usługach, handlu i
przemyśle. W roku 2005 w Urzędzie Gminy zarejestrowane były
784 podmioty gospodarcze typu pozarolniczego. Największym zakładem przemysłowym
w gminie jest Delphi Automotive Systems Poland zatrudniający 2300 osób.
Na drugim miejscu jest Żywiec Zdrój S.A. - 40 osób. Na 310 zarejestrowanych zakładów
rzemieślniczych i przetwórstwa przemysłowego tylko 11 zatrudnia powyżej 10 osób.
W handlu hurtowym i detalicznym pracuje 89 osób, a w pozostałych działach gospodarki
385. W Urzędzie
Gminy zatrudnionych jest 37 osób.
W gminie funkcjonują następujące instytucje: Komisariat Policji, Gminna Spółdzielnia "Samopomoc
Chłopska", Nadleśnictwo Jeleśnia, Bank Spółdzielczy, agencje Banku Przemysłowo-Handlowego
i Banku PKO BP, 4 ośrodki zdrowia z 12 lekarzami, czterema dentystami, 2 punkty
weterynaryjne z dwoma weterynarzami, 4 apteki, 5 kółek rolniczych, 9 jednostek
OSP, 2 urzędy pocztowe, 5 kółek rolniczych, 10 szkół podstawowych publicznych
i jedna szkoła podstawowa
niepubliczna, 8 gimnazjów, 7 przedszkoli publicznych i jedno przyparafialne w
Pewli Wielkiej, punkt informacji turystycznej. Władze gminy koncentrują swoją
uwagę na ochronie środowiska i jego
walorach krajobrazowych i przyrodniczych, budowie i utrzymaniu dróg, zaopatrzeniu
w wodę, oczyszczaniu i odprowadzaniu ścieków. Źródłem zaopatrzenia mieszkańców
gminy w wodę są następujące
ujęcia gminne (komunalne):
* ujęcie wód powierzchniowych w Korbielowie na potoku Glinny o wydajności maksymalnej
580 m3/dobę,
* ujęcie wód powierzchniowych w Sopotni Wielkiej na potoku Pierlaków o wydajności
maksymalnej 240 m3/dobę,
* ujęcie zalegalizowanej Spółki Wodociągowej Jeleśnia Dolna obejmujące:
- ujęcie wód powierzchniowych na potoku Sopotnia Mała w Jeleśni Dolnej o wydajności
maksymalnej 732 m3/dobę.
- ujęcie wód powierzchniowych ze źródła Pod Kiczorą,
- ujęcie wód podziemnych Kiczora,
- ujęcie wód podziemnych Bory Juraszkowe na potrzeby wodociągu Jeleśnia Skrzyżowanie,
- ujęcie wód podziemnych ze źródła Za Sopotnią.
Ponadto źródłami zaopatrzenia w wodę jest 7 studni wierconych o łącznej wydajności
100,8 m3/dobę, oraz 125 ujęć indywidualnych mieszkańców o łącznej wydajności
652 m3/dobę.
Do wodociągów zbiorowych zalicza się wodociągi: Sopotnia Wielka - Sopotnia Mała
- 274 przyłączy, Jeleśnia Dolna - 392 przyłacza, Krzyżowa - 43 przyłącza. Razem
709 przyłączy, z których korzysta około 3500 (26%) mieszkańców gminy.
Odprowadzanie ścieków. Teren gminy objęty jest programem kanalizacji "Ochrona
Wód Jeziora Żywieckiego". W gminie nie ma większych zakładów przemysłowych
mogących znacząco niekorzystnie oddziaływać na środowisko. Ścieki powstające
na terenie gminy mają zatem charakter ścieków bytowo gospodarczych produkowanych
na terenach wiejskich. Z sieci kanalizacji sanitarnej w roku 2005 korzystało
12,5% mieszkańców. Pozostałe ścieki komunalne gromadzone są w zbiornikach bezodpływowych
i okresowo wywożone do oczyszczalni. W Korbielowie funkcjonuje mechaniczno-biologiczna
oczyszczalnia ścieków o wydajności 570 m3
na dobę. Długość istniejącej sieci kanalizacji sanitarnej typu grawitacyjnego
w gminie (Korbielów) wynosi 22,1 km. Aktualnie (w r. 2005) realizowana jest budowa
kanalizacji sanitarnej w Jeleśni, Przyborowie i Krzyżowej.
Śmieci segregowane są u źródła i transportem gminnym wywożone są na wysypisko
w Żywcu. Ponadto w każdym sołectwie w wyznaczonym miejscu znajdują się kontenery
opróżniane przez specjalne samochody Spółki "Beskid".
Gmina posiada dobre połączenia drogowe i kolejowe z resztą kraju. Przez gminę
przebiega tor kolejowy relacji Żywiec - Sucha Beskidzka i droga międzynarodowa
relacji Żywiec - Bańska Bystrzyca i dalej, z przejściem granicznym w Korbielowie.
Do centrum Jeleśni i miejscowości położonych w południowej części gminy dojechać
można autobusami i samochodami. Zdecydowana większość połączeń autobusowych zaczyna
się od dworca PKS w Żywcu. Gmina posiada dobrze rozwiniętą sieć telefonii stacjonarnej
i pełne
pokrycie siecią telefonii komórkowej. Dynamicznie rozwija się internet.
Gmina kultywuje tradycje kultury ludowej. Koordynatorem przedsięwzięć kulturalnych
jest GOK. W gminie funkcjonują 4 zespoły folklorystyczne: Kabaret "U Bacy" w
Jeleśni, „Romanka” w Sopotni Małej, „Jedlicki” w Pewli Wielkiej i „Krokusy” w
Szkole Podstawowej nr 2 w Jeleśni. Muzyczne tradycje kultywują instrumentaliści
ludowi bracia Józef, Edward i Władysław Byrtkowie koncertujący
na imprezach folklorystycznych w kraju i za granicą, i młodsi adepci tej sztuki
- Szymon i Jarosław Majewscy i Przemysław Ficek. Kwitnie tu gawędziarstwo ludowe,
a jego najwybitniejszymi reprezentantkami są bliźniaczki Józefa i Zofia Sordylówne
z Korbielowa oraz Anna Dunat i Julianna Adamek z Pewli Wielkiej. Kwitnie tu również
sztuka bibułkarska z Anną Kupczak na czele. Malarstwo i rzeźba rozwijają się
w oparciu o Dom Pracy Twórczej w Jeleśni, a tradycje zabawkarskie kultywuje Stanisław
Lach z Pewli Wielkiej. Tradycje góralskiej kultury podtrzymują również koła gospodyń
w Jeleśni, Krzyżowej, Korbielowie,
Krzyżówkach, Sopotni Małej, Sopotni Wielkiej i Przyborowie. Sprzyjają temu liczne
imprezy kulturalne stałe i okolicznościowe, do których należy zaliczyć coroczne
Dni Jeleśni, Redyk wiosenny, Hołdymas Gazdowski i konkurs recytatorski im. miejscowej
poetki, nauczycielki, Magdaleny Zawadowej. Do wyróżniających się działaczy kulturalnych
należy zaliczyć Marię Jafernik - kierowniczkę zespołu Romanka, Adama Wróbla -
kier. Kabaretu U Bacy, Bożenę Tlałka - kierowniczkę zespołu Krokusy, Marię Dybek
- kierowniczkę zespołu Jedlicki, Bronisława Grzegorzka - kronikarza, Grażynę
Patera - instruktorkę
GOK, Eugeniusza Żydka - instruktora muzyki, Danutę Brańka - dyrektorkę GOK, i
Zofię Smolicką - pedagoga.
Czytelnictwo książek i czasopism zapewnia i upowszechnia Gminna Biblioteka Publiczna
w Jeleśni z filiami w Korbielowie, Krzyżowej, Mutnem, Pewli Wielkiej, Przyborowie,
Sopotni Małej i Sopotni Wielkiej.
Urozmaicona rzeźba terenu i zróżnicowane pokrycie terenu decyduje o dużej atrakcyjności
obszaru gminy.Roślinność obszaru jest bardzo mocno zróżnicowana, co wynika przede
wszystkim z różnorodności klimatycznej i rzeźby terenu. Występują tutaj naturalne
zbiorowiska
leśne, koncentrujące się głównie w masywie Pilska, gdzie zachowały się bory górnoreglowe,
zespół kosodrzewiny oraz zespoły leśne spotykane na obszarze Żywieckiego Parku
Krajobrazowego. Naturalna rzeźba terenu oraz liczne potoki z zadrzewieniami dodatkowo
uatrakcyjniają teren gminy.
Na terenie gminy istnieje dobrze rozwinięta baza noclegowa i gastronomiczna składająca
się z 30 pensjonatów oraz 60 kwater prywatnych, dających łącznie około 3500 miejsc
noclegowych. Połowa miejsc noclegowych usytuowana jest w Korbielowie, gdzie znajduje
się 12 wyciągów narciarskich. Wypoczynek związany jest przede wszystkim z sezonem
zimowym i trasami narciarskim Pilska.
Na terenie gminy funkcjonuje 6 oznakowanych tras rowerowych o różnym stopniu
trudności. W gminie są do nabycia mapy tych tras.
Usługi gastronomiczne oferuje kilkanaście zakładów gastronomicznych, barów i
pubów piwnych ze słynną już "Starą Karczmą" w Jeleśni na czele.
Do najważniejszych zabytków należy kościół parafialny w Jeleśni z lat 1693- 1702,
XVIII-wieczna stara karczma na jeleśniańskim Rynku, liczne kaplice i figury przydrożne.
Na halach i polanach zachowały się nieliczne już szałasy pasterskie.
Dawniej obecna gmina była jedną parafią z kościołem parafialnym p.w. św. Wojciecha.
Z biegiem lat zaczęły powstawać nowe świątynie i nowe parafie: w Korbielowie
kościół pw. NMP Królowej Aniołów z 1936 r., parafia erygowana w 1993 r.,
w Krzyżowej, parafia Niepokalanego Serca NMP. Parafia erygowana w 1948 r.,
w Pewli Wielkiej parafia erygowana
w 1982 r. kościół konsekrowany w 1992 r., w Przyborowie, parafia erygowana
w 1983 r., kościół konsekrowany w 1991 r., w Sopotni Małej, parafia erygowana
w 1983 r., kościół poświęcony w 1975 r., w Sopotni Wielkiej parafia erygowana
w 1983 r., kościół konsekrowany w 1991 r.
Strategia rozwoju gminy. Obecnie Urząd Gminy Jeleśnia przygotowuje nową strategię
rozwoju regionu. Ponieważ okolice charakteryzują się wyjątkowymi walorami przyrodniczo-krajobrazowymi,
szczególny nacisk położono na rozwój infrastruktury zaplecza turystycznego. Planowana
jest budowa kolejki gondolowej lub krzesełkowej na Pilsko, modernizacja urządzeń
rekreacyjno-sportowych, a także szeroko zakrojona promocja gminy, jako nowocześnie
wyposażonego ośrodka turystyczno-wypoczynkowego.
Tekst i foto: Hieronim Woźniak
