GENEZA RUCHU PODHALAŃSKIEGO
NA ŻYWIECCZYŹNIE
W roku 2004 Polscy Górale świętowali 100-lecie Regionalnego Ruchu Góralskiego oraz 85-lecie Związku. 42. Zjazd Podhalan zorganizowano w Ludźmierzu w dniach 2-3 lipca 2005 roku. Podkreśleniem rangi Zjazdu był fakt, że wypełniła się idea głównego współtwórcy Związku Władysława Orkana, że Związek Podhalan jest związkiem wszystkich ludzi gór. W Zjeździe uczestniczyło 11 grup Górali: Śląskich, Czadeckich, Żywieckich, Babiogórskich, Orawskich, Pienińskich, Sądeckich, Spiskich, Podhalan, Kliszczaków i Zagórzan. Związek liczy około sześć tysięcy członków i ciągle się rozwija. Prezesem Zarządu Głównego wybrano Jana Hamerskiego, członkiem Prezydium Władysława Motykę z Milówki, a Adam Banaś z Rajczy został wybrany członkiem Zarządu Głównego.
Początki organizowania ruchu podhalańskiego na Żywiecczyźnie są wynikiem patriotycznej postawy tutejszych ludzi i mają związek z ich udziałem w Legionach. Są też przejawem wierności Józefowi Piłsudskiemu w związku z powrotem marszałka do aktywnej działalności politycznej. Pierwsze Ognisko Związku Podhalan w powiecie żywieckim założono w Radziechowach
w roku 1926. Duża w tym zasługa Jana Tyca, radziechowianina, wówczas wysokiego urzędnika w Warszawie i wielkiego propagatora idei regionalnej, wspierającego rozwój Ognisk Związku Podhalan. W następnych latach powstały kolejne Ogniska ZP
w Korbielowie, Przyborowie i prawdopodobnie w Jeleśni. Jednak z powodu utrudnień procedur administracyjnych i trudnej sytuacji ekonomicznej ich działalność nie była zbyt długa.
Dnia 11 sierpnia 1929 roku odbył się
w Żywcu XIII Zjazd Podhalan, pierwszy zorganizowany poza powiatem nowotarskim. W Zjeździe brali udział związkowcy z powiatów: limanowskiego, makowskiego, nowosądeckiego, nowotarskiego i żywieckiego. Główny referat wygłosił prezes Jakub Zachemski, podkreślając fakt, że: w Ogniskach łączy się w głębszej wspólnocie inteligencja góralska z ludem góralskim... Drugi referat wygłaszał prof. A. Matuszka z Żywca, omawiając postulaty gospodarcze i kulturalne Ziemi Żywieckiej. Zjazd zapoczątkował współpracę między działaczami regionalnymi Podhala i pokrewnej mu naszej pięknej Ziemi Żywieckiej. Był też okazją do zaprezentowania przez oraczy, siewców i kosiarzy z Radziechów ich sprzętu rolniczego.
Podhalanie z Radziechów występowali wraz z mieszczanami żywieckimi w czasie świąt i ważnych dla miasta uroczystości np. powitania prezydenta Ignacego Mościckiego, "Święta Gór", a prezes Ogniska Władysław Pieronek brał udział w XVI Zjeździe Podhalan w Poroninie w 1932 roku. W sierpniu 1936 roku, w czasie Zjazdu Góralskiego w Sanoku, Żywiecczyznę reprezentowali wspólnie z członkami Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Żywieckiej wraz z kapelą, w grupach miejskich i góralskich. W dowód uznania zaproszono ich do programu objazdowego "Górale witają armię", dzięki czemu zwiedzili Lwów, Warszawę Częstochowę
i Kraków, występując i prezentując tam naszą regionalną kulturę. Jubileusz 10-lecia Ogniska w Radziechowach zgromadził nie tylko biernych sympatyków góralszczyzny. Pożyteczną pracę doceniono w starostwie i województwie. Powstały nowe Ogniska ZP w powiecie. Zakładał je Józef Szczotka, nauczyciel z Milówki, znany artysta i piewca folkloru żywieckiego. Z jego inicjatywy powstały w latach 1936-1937 nowe Ogniska w miejscowościach: Milówka - prezes Józef Szczotka, Kamesznica - prezes Franciszek Białożyt, Szare - prezes Stefan Wojciuch, Rajcza - prezes Michał Ryłko, Cisiec - Tomasz Drożdż, Ujsoły - prezes Józef Hutyra oraz w Twardorzeczce - prezes Wojciech Wandzel. Ogniska skupiały gazdów, którzy za główny cel działalności stawiali sobie podniesienie oświaty i kultury, wiedzy rolniczej oraz egzystencji na trudnym górskim terenie. Szczególnie owocnie rozwinęła się działalność Ogniska w Milówce, gdzie założono zespół regionalny i kapelę ludową.
Konsolidacja istniejących już Ognisk nastąpiła 6 grudnia 1936 roku, kiedy to na spotkaniu delegatów w Milówce, powołano Powiatowy Zarząd Ognisk Związku Podhalan Ziemi Żywieckiej. Prezesem Zarządu wybrano Władysława Pieronka z Radziechów. Latem 1937 roku w Milówce zorganizowano pierwszy doroczny Powiatowy Zjazd Ognisk ZPZŻ. Na Zjazd przybyli przedstawiciele Zarządu Głównego i Ogniska Warszawskiego, starosta żywiecki dr Zygmunt Döllinger, przedstawiciele duchowieństwa i wojskowi. Było to największe zgromadzenie dostojnych gości na Żywiecczyźnie
w okresie międzywojennym. Zjazd zatwierdził Władysława Pieronka na stanowisku prezesa, a wiceprezesem wybrano Józefa Szczotkę, któremu uczestnicy Zjazdu gratulowali sprawnej organizacji i zaangażowania w sprawy regionu i Ojczyzny. Nic więc dziwnego, że kolejne lata to pasmo sukcesów Górali Żywieckich, a szczególnie tych
z Milówki. W Krakowie witali króla rumuńskiego Karola II, uczestniczyli w nagraniu dla Polskiego Radia w dniu 17 lipca 1937 roku. W sierpniu uczestniczyli w "Święcie Gór" w Wiśle, organizowanym pod patronatem najwyższych władz państwowych, wojskowych i kościelnych Rzeczypospolitej. Swój dorobek artystyczny i kolędniczy zaprezentowali artyści ludowi z Milówki i Radziechów, a zespół mieszczan żywieckich odtworzył "Przenosiny i burkot cechu krawieckiego w Żywcu". W nagrodę za występy w Wiśle zespoły Ognisk z Milówki i Radziechów uczestniczyły w występach objazdowych po Polsce, prezentując piękne obrzędy i kulturę ludową naszego regionu. Kraków, Nowy Sącz, to kolejne miejsca gościnnych występów tych, cieszących się dużym uznaniem, zespołów.
Z długiej listy ludzi, którzy znacząco przyczynili się dla powstania i rozwoju Związku Podhalan na Żywiecczyźnie w okresie międzywojennym, trzeba pamiętać o tych najbardziej zasłużonych.
Michał Ryłko (1878-1948) – rolnik i rajczański gazda. Działacz Związku Hallerczyków, długoletni komendant OSP w Rajczy. Od 1936 roku Prezes Ogniska ZP w Rajczy. Jako zapalony kawalerzysta, stworzył jedyną na tym terenie banderię góralską, uświetniającą wszystkie ważne uroczystości
w powiecie.
Włodzimierz Kawecki (1905-1940) – inżynier leśnik, inspektor w starostwie powiatowym w Żywcu. Autor opracowania "Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przyszłość" i innych dotyczących gospodarki pasterskiej i leśnej oraz o tematyce artystycznej. Malarz i grafik, aktywny działacz TMZŻ, sekretarz Powiatowego Zarządu ZP. Oficer Wojska Polskiego, zamordowany
w Charkowie.
Józef Szczotka (1893-1965) – urodzony w Milówce piewca góralszczyzny, niezmiernie zasłuzony dla kultury żywieckiej. Wraz
z innymi ochotnikami w sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionów. Uczestniczył w działaniach wojennych do 1918 roku. Pracował jako nauczyciel do 1939 roku, doskonaląc swoje umiejętności dydaktyczne i muzyczne. Jako legionista i piłsudczyk założył
w Milówce w 1927 roku Związek Strzelecki, gdzie pełnił funkcję referenta wychowania obywatelskiego. Przyczynił się do świetlicy wiejskiej, boiska sportowego. Był działaczem samorządowym, propagatorem nowoczesnych sposobów uprawy roli, sadownictwa i pszczelarstwa. Zainicjował akcje letniskowe. Od 1936 roku poświęcił się organizowaniu Ognisk ZP w Milówce i okolicy. Był animatorem i organizatorem życia kulturalnego, założył zespoły mandolinistów, teatralny i chór. Najwięcej sukcesów odnosił założony i prowadzony przez niego zespół regionalny, z którym występował w wielu miejscowościach. Zmobilizowany w 1939 roku, a następnie internowany, udzielał się w objazdowym teatrze i jako "Jontek Makolągwa" rozweselał strapione żołnierskie dusze. Po wojennej tułaczce, wiosną 1945 roku powrócił do Milówki na stanowisko kierownika szkoły. Odbudował zespół regionalny chcąc, aby młodzież nasiąkała naszym bogactwem narodowym. Imię Józefa Szczotki nosi Zespół Pieśni i Tańca WIERCHY w Milówce.
Józef Pszczółka
