Żywieckie muzeum
Z dniem 1 stycznia 2005 roku żywieckie muzeum po 70 latach istnienia już po raz czwarty zmienia swoją siedzibę. A były nią od 1933-1936 - szkoła na ulicy Zielonej, 1936-1960 Żywiec - Rynek, 1960-2004 "Siejba" ulica Kościuszki 5. Z ulicy Kościuszki 5 zbiory przeniesione zostaną do Starego Zamku. Zniknie Zespół Zamkowo-Parkowy. Administrowanie parkiem przejmie Urząd Miejski, a zbiory muzealne Muzeum Ziemi Żywieckiej czyli te z ulicy Kościuszki połączone zostaną ze zbiorami eksponowanymi w Starym Zamku i znajdą się pod jedną dyrekcją (dyrektor Anna Tuleja). Do budynku przy ulicy Kościuszki 5 "Siejby" ma być w przyszłości przeniesiona Biblioteka Samorządowa.
Historia. Myśl gromadzenia zbiorów muzealnych z ziemi żywieckiej rzucił w 1925 r. Tadeusz Charlewski - dyrektor Seminarium Nauczycielskiego w Żywcu i zaraził tym pomysłem nauczycieli geografów i ich wychowanków. Muzeum żywieckie zawdzięcza swoje powstanie prężnie działającym w szkołach żywieckich kołom krajoznawczym z opiekunami: Jadwigą Bartoszewicz (Państwowe Gimnazjum), Marią Zajączkowską i Haliną Czapelską (Seminarium Nauczycielskie) na czele. W 1933 w gmachu Seminarium odbyła się wystawa rzemiosła, rolnictwa i przemysłu, na której zaprezentowano około 10 tys. eksponatów, które dały początek muzeum szkolnemu. Po likwidacji Seminarium w 1936 r. zbiory te przekazane zostały Sekcji Miłośników Żywiecczyzny przy TSL i przeniesione zostały do nowego lokalu w Rynku, a ich kustoszem został Michał Jeziorski (zamordowany w Dachau w 1942 r.). W czasie okupacji Niemcy wywieźli większość zbiorów, a w 1945 roku w siedzibie muzeum ulokowane zostało niemieckie dowództwo odcinka frontu. Po wojnie część obiektów odzyskano, pozostałe zaginęły. Schedę po Jeziorskim w zakresie muzealnictwa
i zbieractwa objął Jan Studencki "Sobek" (1902-1979), malarz, nauczyciel plastyki w żywieckich szkołach średnich, który wkrótce rzucił szkołę i zajął się wyłącznie gromadzeniem zbiorów, ich ewidencjonowaniem i staraniami o pozyskanie dla nich nowej siedziby - "Siejby" co uwieńczone zostało sukcesem w roku 1960. Kustoszował Studencki w "Siejbie" do roku 1972 r. - wzbogacał zbiory, wspierał twórców ludowych, organizował wystawy. Przede wszystkim zaś był pomysłodawcą i współautorem istniejącej do dziś w muzeum izby góralskiej. Funkcję dyrektora placówki po Janie Studenckim objęła w 1973 roku Magdalena Meres - z wykształcenia etnograf, pracownik muzeum od 1956 roku. Okazała się godną kontynuatorką swoich poprzedników. Cały swój talent, zdolności organizatorskie poświęciła rozwojowi muzeum, któremu z każdym rokiem przybywało eksponatów, wystaw, konkursów itp. Od roku 1991 w którym to M. Meres odeszła w stan spoczynku rotacja na stanowisku dyrektora muzeum była znaczna. Funkcje te pełnili kolejno: Jan Gołąb, Barbara Rosiek, Wojciech Błasiak, Krystyna Grajny, a od 1999 roku Anna Tuleja.
W 2003 roku muzeum żywieckie odwiedziło ponad 15 tysięcy osób. Zwiedzający mają do dyspozycji działy: historyczny, etnograficzny, pamiątki cechowe, dział przyrodniczy, chatę góralską z połowy XIX wieku.
Dla badaczy dziejów regionu do dyspozycji stoi biblioteka naukowa, która w dziale książek oferuje 9100 pozycji. Najstarsza książka jest z roku 1720. Ale np. w Żywcu tylko tu można poczytać "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" z roku 1884, przedwojenne "Gronie", "Kartę Groni" itp. W dziale archiwaliów jest 1564 pozycji rękopisów, maszynopisów, czasopism, map, planów, protokołów itp. W dziale fotograficznym jest 1030 pozycji. Najstarsze zdjęcie z roku 1880. Tu zaintrygowały mnie wielkoformatowe teki Tadeusza Jänicha, a w nich kronikarskie zapiski, dyplomy i doskonałej jakości fotografie dotyczące dziejów żywieckiego "Sokoła" i założonej przez niego drużyny skautów żywieckich.
W dziale historyczno-artystycznym największym zainteresowaniem zwiedzających cieszy się strój mieszczek żywieckich. Przed wojną w 1937 roku po święcie gór w Wiśle w czasie tourné po Polsce ubrane w te stroje dziewczęta "powaliły na kolana" pół Warszawy. W powojennych czasach strój spopularyzował Zespół "Śląsk", "Ziemia Żywiecka" i "Pilsko". Super eksponatem jest zdjęty już z półek "Dziejopis" Andrzeja Komonieckiego po tym co stało się 14 sierpnia 1977 roku, kiedy jeden z mieszkańców Żywca włamał się do muzeum i dokonał kradzieży tego dzieła
i innych jeszcze ważnych dla miasta archiwaliów - na szczęście odzyskanych.
Przebogaty jest dział etnograficzny. Dominują tu stroje górali żywieckich, sprzęty
i narzędzia gospodarstwa domowego, ździorty szałaśnicze, pasterskie instrumenty muzyczne, maski obrzędowe "dziadów" i zabłockich "jukacy", zabawki dla dzieci rodem z Lachowic, Stryszawy i Pewli Wielkiej. Po rzemieślnikach i cechach żywieckich ostały się różne nadawane im przywileje, ozdobne skrzynie cechowe, obrazy patronów cechowych, obesłania itp.
Z zabytków sakralnych na uwagę zasługuje drewniana, polichromowana rzeźba gotycka świętej Anny Samotrzeciej z roku 1380 przedstawiająca świętą Annę i Marię
z Dzieciątkiem. Rzeźba pochodzi z kościoła Świętego Krzyża.
Dzieci i młodzież szkolna pasjonują się eksponatami wypchanych zwierząt: ptaków i ssaków zamieszkujących żywieckie lasy. Darczyńcą tej grupy eksponatów był Karol Olbracht Habsburg, który również w tej placówce pozostawił swój ślad.
Ważnym ogniwem pracy muzeum jest działalność wystawiennicza i oświatowa. Dominują wystawy po konkursowe organizowane przez muzeum przeważnie dla twórców ludowych, malarzy, rzeźbiarzy, modelarzy, kolekcjonerów, fotografów. W 2003 roku pracownicy muzeum przeprowadzili w szkołach i w muzeum 164 lekcje (organizator - Dorota Firlej) z przedszkolakami i młodzieżą szkolną wszystkich typów szkół.
Muzeum prezentuje kulturę żywiecką poza Żywcem. Czyni to poprzez organizację wystaw czasowych w innych miastach w kraju i za granicą. Dla przykładu podam, że w roku 2003 wystawy takie miały miejsce w Sosnowcu, Wadowicach, Będzinie, Gilowicach, Rybniku, Nowym Sączu i w Brukseli.
Muzeum żywieckie od początku swego istnienia sprawuje mecenat nad twórcami ludowymi w dziedzinie bibułkarstwa, zabawkarstwa, malarstwa na szkle, rzeźby, rzemiosła artystycznego.
W roku 1988 powstał terenowy oddział muzeum żywieckiego "Stara chałupa" w Milówce. Placówka powstała na bazie wykupionego domu z roku 1739. W 1991 r. "Starą chałupę" przejął w posiadanie Urząd Gminy w Milówce.
O prężności działania regionalnego i pozytywnym oddziaływaniu żywieckiego muzeum świadczą powstające muzea prywatne w Lipowej, Ciścu (Jan Talik), oraz izby i kąciki regionalne przy GOK-ach i szkołach.
Tekst: Hieronim Woźniak
Foto: Wojciech Mirocha
