45 lat działalności Archiwum Państwowego w Żywcu
„Dokumenty, tak samo jak zabytki architektury i sztuki, świadczą o kulturze narodu i na równi z nimi winny być przedmiotem ogólnego zainteresowania i opieki”
15.VII.1959 r. zostało powołane przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych Powiatowe Archiwum Państwowe z siedzibą w Żywcu, obejmujące swym zasięgiem terytorialnym dwa powiaty- żywiecki i suski.
Do października 1960 r. Żywieckie Archiwum mieściło się w budynku Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Żywcu. W latach 1960-1982 siedzibą Archiwum Państwowego w Żywcu był Stary Zamek w Żywcu, gdzie do 1976 r. mieściły się biura, a do 1982 r. część magazynów archiwum. Do zastępczej siedziby na ul. Marchlewskiego przeniesiono biura i część magazynów w 1976r. Była to wówczas siedziba zastępcza, a powrót do wyremontowanego zamku żywieckiego był dla ówczesnej kierowniczki archiwum mgr Zofii Rączka koronnym argumentem w korespondencji z władzami archiwalnymi dot. przekazania z Archiwum Państwowego w Krakowie przechowywanego tam zasobu aktowego dot. Żywca i Żywiecczyzny: "Zważywszy, że siedziba Archiwum Państwowego w Żywcu znajduje się w zamku, gdzie po przeprowadzeniu kapitalnego remontu warunki przechowania archiwaliów będą bardzo dobre przejęcie najcenniejszych i najciekawszych akt z punktu widzenia historii regionu ma pełne uzasadnienie".
Stało się jednak inaczej. Obecnie Oddział Archiwum Państwowego w Żywcu mieści się przy ul. Świętokrzyskiej 50 a. Czy ta obecna siedziba stanowi zadawalający wizerunek miasta i powiatu, rozpowszechniony na całym świecie za pomocą poczty internetowej i coraz częściej odwiedzany przez obcokrajowców ? - to pytanie retoryczne dla władz samorządowych miejskich, powiatowych i gminnych. Może w obecnej dobie reorganizacji placówek kulturalnych w naszym mieście i o Archiwum Państwowym w Żywcu z dumą powiemy za kilka lat, iż atmosferę wewnątrz tworzą ludzie pracujący w tejże instytucji, natomiast jej obraz zewnętrzny - budynek i otoczenie są dziełem decydentów.
Przez 45 lat zgromadzono tutaj rozproszone w regionie archiwalia tworząc bogatą bazę źródłową dla szerokich i wielostronnych badań nad historią regionu. Z zasobu aktowego i bibliotecznego korzysta rocznie około 300 osób. Są to pracownicy naukowi, sudenci, młodzież szkolna, pracownicy administracji państwowej i samorządowej oraz badacze regionalni. Ze względu na coraz gęstszą sieć powstających na naszym terenie wyższych uczelni - liczba ta ma tendencję wzrostową. Coraz częściej pracownię naukową odwiedzają również użytkownicy zagraniczni.
Cały zasób obejmuje obecnie 241 zespołów archiwalnych, zajmuje 743,26 metrów bieżących, liczy 58055 jednostek atowych i zamyka się w granicach chronologicznych 1573-2001.
Do najwartościowszych należą akta miast, urzędów administracji państwowej, zarządów dóbr ziemskich i archiwalia przemysłowe, a także archiwalia pozostałe po niemieckich władzach okupacyjnych działających na terenie Żywiecczyzny w latach 1939-1945. To właśnie ta dokumentacja stanowiła materiał dowodowy dla licznej grupy żyjących jeszcze byłych polskich robotników przymusowych, mieszkających obecnie na terenie całej Polski. Kwerendy przeprowadzone w tymże zasobie przez pracowników Żywieckiego Archiwum Państwowego zaowocowały licznymi zaświadczeniami wystawianymi dla potrzeb Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie.
Przeprowadzanie kwerend i wydawania uwierzytelnionych odpisów, wypisów i zaświadczeń na podstawie zachowanych dokumentów to kolejna forma działalności tejże placówki. Tylko w ostatnich latach (2000-2003) tut. archiwum państwowe przeprowadziło od 400-2000 kwerend rocznie.
Grupa zespołów miejskich to „Akta miasta Żywca” z lat 1804-1950 ,"Akta miasta Makowa Podhalańskiego" z lat 1896-1950 i Akta miasta Jordanowa /1576-1950/. Na uwagę zasługują też akta Starostwa Powiatowego w Żywcu z lat 1945-1950, akta Rady Powiatowej w Żywcu za lata 1896, 1928 -1939 oraz zespoły "Wydziałów Powiatowych w Żywcu" z lat 1868-1918, 1918-1939.
Najbogatszym i najciekawszym zespołem z dziedziny gospodarki jest Dyrekcja Dóbr Żywieckich (1758) 1808-1945. Mieszczą się tu unikatowe dokumenty ówczesnych właścicieli dóbr żywieckich, arcyksięcia Karola Stefana Habsburga i jego syna Karola Olbrachta, dla których Polska stała się Ojczyzną z wyboru.
Nie brak w zasobie archiwum żywieckiego akt organizacji społecznych i kulturalnych, wśród których na uwagę zasługuje Oddział Babiogórski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Żywcu z lat 1905-1950 i Związek Strzelecki Zarząd i Komenda Powiatu Żywiec za lata 1925-1937.
Archiwum zgromadziło również wartościowe kolekcje. Należy do nich Zbiór kartograficzny z mapami i planami od 1746 r. i Zbiór ikonograficzny za lat 1808-1992.
Na uwagę zasługuje również zbiór kronik rękopiśmiennych i materiałów monograficznych zawierający m.in. "Kronikę czyli zestawienie wydarzeń z okolic Oświęcimia i Żywca” opracowaną przez ks. Franciszka Augustina kontynuatora słynnego kronikarza żywieckiego Andrzeja Komonieckiego 1842, czy też "Kronika Szkoły Męskiej w Żywcu począwszy od roku 1558 zestawiona do roku 1869 przez Antoniego Dziopińskiego, a w dalszym ciągu prowadzona przez Andrzeja Szewczyka".
Zasób aktowy uzupełniają mikrofilmy dokumentów przechowywanych poza Żywiecczyzną jak np. mikrofilm przechowywanych w Muzeum Narodowym w Paryżu dokumentów zawierających m.in. "Terminata Żywieckich munimentów, które J.M. Pan Komorowski pokazawszy in Anno 1622 tym co na rewidowanie Żywca zesłani byli obiecował oddać do skarbu, gdzieby doszedł z nim kontrakt o kupno Żywca" Żywiec 1622.
Formą popularyzacji zasobu Archiwum Państwowego w Żywcu są również coraz liczniejsze wystawy archiwalne np. "Żywiecczyzna wysiedlona 1940-1941", "Karol Pietschka - architekt i budowniczy Habsburgów Żywieckich", "Żywieccy Habsburgowie i ich wkład w życie gospodarcze, naukowe i kulturalne Polski", czy też obecnie otwarta w Zespole Zamkowo-Parkowym w Żywcu wystawa pt. "Miasto Żywiec w dokumentach archiwalnych".
