Wspomnienie o Julianie Reimschüsslu w dwudziestą rocznicę śmierci
Hej, wiesna, wiesna wionie!
W kwiotków biołe okiście
Strojom się het jabłonie,
W blaskak słonka drzom liście,
Ziemia zieleniom płonie
Hej, wiesna, wiesna wionie!
Chodnik rozścielo kwietny
Krokusów i pierwiosnków,
A ptoków chór przepiekny
Jak tysiąc srybrnyk zwonków
Pieśniom rozsadzo skronie
Hej, wiesna, wiesna wionie!
Tak oto kilkadziesiąt lat temu opisywał tę najpiękniejszą porę roku Julian Reimschüssel, poeta, autor kilkudziesięciu sztuk teatralnych, twórca pierwszej autentycznej opery góralskiej "Jadwisia spod Regli", więzień obozów koncentracyjnych w Dachau i Mauthausen-Gusen, organizator i pierwszy dyrektor Miejskiego Gimnazjum i Liceum Handlowego w Żywcu, a od 1950 roku dyrektor Liceum Handlowego w Zakopanem, założyciel Młodzieżowych Teatrów Szkolnych, ceniony wychowawca młodzieży.
Julian Reimschüssel urodził się 27 września 1908 roku w Żywcu-Sporyszu, jako syn Adolfa i Marii z Rączków. Szkołę Ludową ukończył w Sporyszu, a Państwowe Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Żywcu w roku 1929.
W 1932 roku uzyskał absolutorium Wyższego Studium Handlowego na Wydziale Pedagogicznym w Krakowie, a egzamin dyplomowy złożył w roku 1934. Kolejne lata to okres wytężonej pracy zawodowej. Od 1932 do 1936 roku pracował w Urzędzie Skarbowym w Żywcu, a następnie od 1 września 1936 roku objął stanowisko nauczyciela przedmiotów komercjalnych w Miejskiej Szkole Przysposobienia Kupieckiego, a później w Miejskim Gimnazjum Handlowym w Żywcu. Od wczesnej młodości interesował go teatr. W roku 1929 założył Zespół Teatralny "TUR" przy Fabryce Śrub w rodzinnym Sporyszu i wystawił swoją pierwszą sztukę w trzech aktach pt."Stryjaszek". Komedia ta była zarówno debiutem dla teatru, jak i dla jej młodego, wówczas zaledwie dwudziestojednoletniego autora, reżysera i aktora w jednej osobie.
Muzyka, śpiew, tańce górali żywieckich, zwyczaje, obrzędy, wierzenia ludowe, podania, legendy to pasje Juliana Reimschüssla, którym był wierny do końca życia. Chociaż większość prac zginęła w czasie wojny, materiały regionalne, te najbardziej przez autora ukochane, zbierane od czasów gimnazjalnych - zachowały się i zostały wykorzystane po wojnie w kolejnych utworach.
W latach 1930-1933 Julian Reimschüssel był prezesem Związku Młodzieży Akademickiej w Żywcu. W okresie od 1930-1939 roku napisał trzy komedie: "Przyjaciele", "Renesans kobiet", "Kram towarów mieszanych" oraz "Szopkę góralską", która była najprawdopodobniej pierwszym utworem scenicznym napisanym w gwarze górali żywieckich.
Wybuch drugiej wojny światowej przerwał działalność artystyczną Juliana Reimschüssla, nie przeszkodził Mu jednak w działalności pedagogicznej. Wraz z gronem nauczycielskim prowadził tajne nauczanie.
W kwietniu 1940 roku za działalność kulturalno-oświatową został aresztowany przez gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau, a następnie do Mauthausen-Gusen, otrzymując numer więźnia: 7180. Po roku, dzięki staraniom żony, Zofii i Rodziny został zwolniony jako tzw."Oberschlesier".
Po powrocie z obozu prowadził skromne przedsiębiorstwo - Wytwórnię soków i marynat, w którym zatrudniał byłych uczniów i paru przyjaciół, chroniąc ich w ten sposób przed wywiezieniem na przymusowe roboty do Niemiec.
Przeżycia obozowe upamiętnił we wstrząsającym opowiadaniu "Garść wspomnień", które stanowi dokument zbrodni hitlerowskich z II wojny światowej.
W 1943 roku wstąpił do Armii Krajowej.
W ostatnich miesiącach okupacji ukrywał się, uciekając prawie dwukrotnie z rąk gestapo. Po wyzwoleniu Żywca, tj. 5 kwietnia 1945 roku Julian Reimschüssel z polecenia władz miejskich przystąpił do zorganizowania i uruchomienia Miejskiego Gimnazjum i Liceum Handlowego w Żywcu. Jednocześnie Kurator Okręgu Szkolnego Krakowskiego oficjalnym pismem z dnia 20 kwietnia 1945 roku mianował Juliana Reimschüssla dyrektorem wymienionych placówek. Jego działalność pedagogiczna rozpoczęła się w bardzo trudnych warunkach, ze względu na ogromne zniszczenia, jednak umiłowanie zawodu i ogromne poświęcenie powoli zacierały te trudności. Jako wielki przyjaciel młodzieży zorganizował przy szkole teatr, w którym sam reżyserował sztuki, w większości swojego autorstwa. Aktorami tego teatru byli nie tylko uczniowie, ale również profesorowie. Występy szkolnego teatru cieszyły się popularnością w Żywcu i okolicy, a pieniądze uzyskane w ten sposób przeznaczone były na stroje oraz na wyposażenie szkoły. W tym okresie Julian Reimschüssel został również członkiem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Prezydium Miejskiej Rady Narodowej oraz przewodniczącym Komisji Bibliotecznej i Muzealnej w Żywcu.
W latach 1945 - 1950 sprawował funkcję prezesa Powiatowego Związku byłych Więźniów Politycznych oraz był współorganizatorem Stronnictwa Demokratycznego w Żywcu i jego pierwszym prezesem.
W 1945 roku staje się inicjatorem i współorganizatorem pierwszej Spółdzielni "Zespół", która została przejęta przez Spółdzielnię Spożywców "Społem". Mimo tak różnorodnej działalności Julian Reimschüssel nadal powiększał swój dorobek artystyczny. Pierwszym powojennym utworem ludowym była operetka góralska pt. "Zew groni" napisana w 1947 roku, natomiast "Kwiat paproci" to ostatnia sztuka napisana na Żywiecczyźnie.
W 1950 roku został służbowo przeniesiony do Zakopanego, gdzie objął funkcję dyrektora tamtejszego Liceum Handlowego. Podobnie jak w Żywcu wpadł w wir pracy wychowawczej, pedagogicznej i jednocześnie twórczej. Był kierownikiem artystycznym i reżyserem sztuk góralskich Zespołu im. Klimka Bachledy. Tworzy kilkadziesiąt utworów scenicznych, głównie regionalnych, które wystawiane były przez liczne zespoły folklorystyczne, a także Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Zakopanem. Występy te cieszyły się ogromnym powodzeniem w kraju i za granicą.
Największym dziełem Juliana Reimschüssla była pierwsza opera góralska "Jadwisia spod Regli", wystawiona po raz pierwszy w 1962 roku. Widowiskiem tym zainteresowało się także Polskie Radio w Krakowie, a później Telewizja Polska w Krakowie, która 16 września 1962 roku "na żywo" spod Blachówki w Kościelisku, na tle wspaniałej panoramy Tatr nadała widowisko na cały kraj.
3 maja 1991 roku w rocznicę 200-lecia Konstytucji 3 Maja została wystawiona w Zakopanem kolejna wersja opery w wykonaniu uzdolnionych członków zespołów regionalnych z całego Podhala. O wszechstronności Juliana Reimschüssla świadczy również jego przygoda z filmem. W obrazie "Jadą goście, jadą" występuje u boku Władysława Hańczy, grając rolę kościelnego.
Na przełomie 1976 i 1977 roku na zaproszenie Zarządu Głównego Związku Podhalan Ameryki Północnej wyjechał do Chicago. Towarzyszył mu Zespół "Harnasie" ze sztuką "Wesoła nowina", przyjętą przez polonię amerykańską bardzo ciepło i życzliwie. W rok później był gościem Ireny Dziedzic w popularnym programie telewizyjnym "Tele-Echo".
Był jednym z pierwszych twórców ludowych należących do Grupy Literackiej "Gronie", brał udział w licznych spotkaniach literackich. Za swoją pracę pedagogiczną, twórczą i artystyczną został odznaczony: Medalem Wolności i Zwycięstwa, Odznaką Grunwaldzką, Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury, Złotą Odznaką za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej, Złotą Odznaką za Zasługi dla Ziemi Nowosądeckiej, Złotą Odznaką za. Zasługi dla Zakopanego, Medalem Pamiątkowym 400 lat Zakopanego, Medalem za Zasługi dla Miasta Żywca oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Dorobek pisarski Juliana Reimschüssla jest bardzo bogaty i różnorodny. Twórczość dramatyczna: "Klimek Bachleda", "Ojcowe gęśle", adaptacja "Kwiatu paproci" z gwary górali żywieckich, "Jeden z wielu", "Powrót", dramat z życia nauczycieli w okresie II wojny światowej, "Noc na posterunku", "Wielki dzień".
Twórczość komediowa: "Stryjaszek", "Przyjaciele", "Renesans kobiet", "Kram towarów mieszanych", "Piekielnica", "Wcora a dziś", "Ach, to Zakopane", komedia muzyczna napisana specjalnie na jubileusz 25-lecia pracy Towarzystwa Miłośników Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Zakopanem.
W dorobku autora przewija się również wodewil: "Diabeł na Podhalu", "Zew groni", "Zaloty góralskie". Inne utwory sceniczne: "Baśń leśna", widowisko muzyczno-baletowe, "Sąd nad Janosikiem", widowisko regionalne, "Gawędy góralskie", "Wesoła nowina", podhalańskie widowisko szopkowe, "Sabała", obraz poetycki, "Szkolne lata", sztuka z życia młodzieży szkolnej, "Gdzie strumyk płynie", sztuka młodzieżowa, "Malowanki na szkle", widowisko pantomimiczne, "Szopka góralska", "Na skalnej ziemi", widowisko góralskie napisane wspólnie ze znanym poetą ludowym i gawędziarzem, Adamem Pachem. "Powracająca fala", adaptacja sceniczna noweli Bolesława Prusa. "Dar serca", sztuka góralska.
Z utworów prozatorskich należy wymienić: "Garść wspomnień", wstrząsające opowiadanie o przeżyciach w obozach koncentracyjnych w Dachau i Mauthausen-Gusen, "Wieczór wigilijny", nowela.
Opery góralskie: "Jadwisia spod Regli", pierwsza w Polsce opera góralska, "Ostatni Harnaś", opera ludowa z życia ostatniego hetmana zbójnickiego na Żywiecczyźnie, zbudowana na kanwie melodii górali żywieckich, z muzyką Józefa Edmunda Titza. "Harnaś i szlachcianka".
Spod pióra Juliana Reimschüssla wyszło również szereg drobnych utworów scenicznych, adaptacji, nowel, opowiadań, wspomnień i wierszy, pisanych nie tylko gwarą, ale również piękną polszczyzną. Był wspaniałym człowiekiem, twórcą, artystą, pedagogiem i wychowawcą młodzieży, którą chciał rozmiłować nie tylko w ojczystym języku, ale także w tym gwarowym, nierozerwalnie związanym z kulturą polską. Będąc z dala od swego ukochanego miasta stale sercem był z nim związany, czego dowodem są liczne wiersze i utwory, wyrażające tęsknotę za rodzinnymi stronami. Nie było mu dane spocząć w żywieckiej ziemi.
Julian Reimschüssel zmarł 30 marca 1984 roku w Zakopanem i tam też na Cmentarzu Komunalnym przy ulicy Nowotarskiej został pochowany, ale pamięć o Nim pozostanie na zawsze wśród mieszkańców Żywca.
Materiał na podstawie życiorysu i notatek Juliana Reimschüssla oraz obszernych relacji Jerzego Latasza opracowała Barbara Czub z domu Reimschüssel.
|
