XIX wieczna architektura przemysłowa Żywca i okolic
Podłożem rozwoju form architektonicznych XIX wieku stał się historyzm.
Jego charakterystyczną cechą było naśladowanie wielkich stylów epok
minionych, wynikało to m.in. z szacunku dla przeszłości. To konsekwentne
naśladownictwo znalazło swój wyraz nie tylko w architekturze mieszkaniowej,
ale i przemysłowej.
 |
Zabudowania fabryczne i zakładowe wznoszono najczęściej w stylu
neorenesansowym (Fabryka Papieru, Browar żywiecki, Fabryka Papieru
w Łodygowicach). W przeważającej ilości były to budynki nietynkowane
(niższe koszty), wykonywano je z tzw. licowanej cegły - trzy lub pięcio
kondygnacyjne.
Okna i drzwi nierzadko otrzymywały ozdobne obramowania. Były prostokątne
lub zamknięte łukiem półkolistym, często dzielono je pośrodku kulumienkami
(pilastry).
Pilastry przerywały jednostajny rytm okien. Nadporoża okien prostokątnych
wieńczono fryzem (Browar w Żywcu), liczne gzymsy tworzyły znów silnie
zaznaczone poziome podziały.
Dekoracyjną i użytkową rolę spełniała attyka stosowana w architekturze
przemysłowej - kamienna nastawa, znajdowała się nad ostatnim piętrem,
najczęściej zasłaniała dach przed przenoszeniem się ognia w czasie
pożaru, umożliwiała też spływ zebranej wody deszczowej.
Jeśli chodzi o podpory stropów, murów, pięter, ścian, to w fasadach
albo we wnętrzach budynków stosowano przyścienne półkolumny oraz pilastry.
Nietynkowane elewacje cechowała duża dekoracyjność. Preferowano formy
neogotyckie i neorenesansowe. Detal architektoniczny wykonywano z
cegły (Browar i Papiernia w Żywcu). Budynki fabryczne czy zakładowe
wznoszono najczęściej na planie kwadratu, prostokąta lub wieloboku
foremnego.
 |
Charakterystyczną cechą zabudowań przemysłowych są liczne przybudówki
- mieściły się w nich warsztaty naprawcze, ślusarskie. Magazyny to
parterowe, wąskie, prostokątne budynki. Istotnym i nieodłącznym elementem
budownictwa przemysłowego są wysokie kominy, niektóre z nich posiadały
bardzo ciekawe zakończenie, element dekoracyjny tzw. koronę (Fabryka
w Łodygowicach). Na teren każdego zakładu prowadziło kilka bram wjazdowych
i wyjazdowych. Fabryki były często sytuowane blisko bocznic kolejowych,
dróg lub szlaków handlowych, o położeniu nierzadko decydowała bliskość
rzeki. Jeżeli teren i okoliczna zabudowa na to pozwalały, to z budynkiem
fabrycznym sąsiadował ogród. W większości wypadków trawniki, klomby,
żywopłoty i drzewa były przycinane i kształtowane w regularne, geometryczne
kształty.
Odmienny, bardziej kameralny charakter miały budynki urzędnicze i
wille właścicieli firm. Otoczone ogrodem były miejscem relaksu i wytchnienia.
Domy właścicieli posiadały jedno lub dwa piętra, były o wiele piękniejsze,
bardziej wymyślne. Pojawiają się tutaj arkady, nisze, rzeźbione fryzy.
Większe zakłady nierzadko budowały tzw. kolonie urzędnicze (Browar
w Żywcu) i domy dla robotników.
Rozmieszczenie budynków zakładowych odpowiadało pewnemu schematowi:
najczęściej przed fabryką znajdowała się willa właściciela oraz willa
urzędnicza, zaraz za nimi sytuowany był najokazalszy, główny gmach
fabryki, po przeciwległych bokach znajdowały się magazyny i warsztaty
naprawcze. Oczywiście w miarę rozwoju fabryki pierwotny plan zabudowań
ulegał zmianie.
Teresa Witos
Źródła: Katalog zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce; Kraków
- Warszawa, 1961r. E.Chojnicka, Architektura i urbanistyka w Bielsku-Białej
do 1939r.; Bielsko-Biała 1994r. M.Cwikowska, Żywiec na dawnej pocztówce,
Żywiec 1995 r. Z.Rączka, Winieta jako dokument historyczny, [w] Karta
Groni; XIII TMZŻ, Żywiec 1985.
