500-lecie urodzin Andrzeja Frycza Modrzewskiego
ojca polskiej myśli demokratycznej 1503-1572
Polska w tym roku obchodzi 500-ną rocznicę urodzin wybitnego
patrioty i męża stanu - człowieka sprawiedliwego, który "odważył
się być mądrym", i poglądami społeczno-politycznymi wyprzedził
swą epokę o kilka wieków, będąc rzecznikiem sprawiedliwości i równości
społecznej wszystkich stanów.
Był nim Andrzej Frycz Modrzewski. Pochodził on z niezamożnej rodziny
szlacheckiej z okolic Piotrkowa. Po studiach w Akademii Krakowskiej
dostał się na dwór prymasa - dyplomaty Jana Łaskiego i dzięki protekcji
jego bratanka mógł przez ok. 10 lat studiować za granicą - głównie
w Wittemberdze, która w tym czasie była żywym ośrodkiem ruchu literackiego.
Tam też utrzymywał kontakty z największymi uczonymi europejskimi,
m.in. pośredniczył w zakupieniu dla Polski biblioteki wybitnego myśliciela
- Erazma z Rotterdamu. Natchniony nią po powrocie do kraju zaatakował
niesprawiedliwą średniowieczną jeszcze ustawę, wedle której szlachcic
zabijający nieszlachcica podlegał jedynie karze pieniężnej, zaś chłop
lub mieszczanin zabijający szlachcica karany był śmiercią.
Ustawa ta praktycznie zapewniała bezkarność dla morderców szlacheckiego
pochodzenia. Jego żądania poparł nawet król i magnacki senat. Ponieważ
dwa kolejne sejmy nie uchyliły niesprawiedliwego prawa, Modrzewski
wystąpił na Sejmie z drugą mową pt. "O karze za mężobójstwo",
w której zaatakował szlachtę mówiąc: Tego rodzaju zuchwałego waszego
panowania, gwałcącego majestat chrześcijaństwa i natury nikt nie zniesie.
Oparte jest ono na krzywdzie i niesprawiedliwości. Dwukrotnie zabierał
głos w tej sprawie, bo nie mógł znieść chłopskiej krzywdy. Ale jego
apele na nic się nie zdały, bo szlachta i wielmoże twardo broniły
swoich przywilejów, które wywalczyły na sejmach i które ostatecznie
doprowadziły Polskę w XVIII wieku do upadku.
W 1547 r. Modrzewski mianowany został sekretarzem króla Zygmunta Augusta.
Kilka lat później główne jego dzieło pt. "O naprawie Rzeczypospolitej"
ukazało się w druku. Napisane w języku łacińskim, francuskim i niemieckim.
Wydane w języku polskim rozprowadzono na Sejmach. Obejmowało ono zasady
ustrojowe nowożytnego państwa i składało się z 5-ciu ksiąg pt. "O
obyczajach", "O prawach", "O wojnie", "O
kościele", "O szkole". Dzieło to dedykował szlachcie,
która była wtedy klasą rządzącą. Z apelem jednak, aby nie krzywdziła
chłopów. Pisał m.in. "Należy oczy na to otworzyć, że żywot chłopa
nie różni się od żywota niewolnika", że zawsze przykuty jest
on do pługa i do ziemi i że od rana do nocy pracuje dla siebie i dla
pana. A chleba ledwie mu na pół roku starczy, zaś resztę roku żyje
w okrutnej nędzy. Źli panowie mają dość sztuczek, aby ich ze skóry
obdzierać. A kmieciowi nawet nie wolno poskarżyć się przed nikim na
swego pana, ani go do sądu pozwać. Nawet i egipska niewola nie była
gorsza.
Dzięki temu dziełu Modrzewski stał się jednym z największym pisarzy
politycznych XVI wieku nie tylko w Polsce, ale i Europie. Wielkim
uznaniem cieszył się w obozie królewskim. Ale za to gwałtownie był
atakowany przez możnowładców, zwłaszcza ich pisarza - Stanisława Orzechowskiego,
który go namiętnie zwalczał.
Modrzewski usunął się w końcu od działalności publicznej. Złożył nawet
odziedziczony po ojcu urząd wójta wolbromskiego. W końcu umarł w osamotnieniu
i zapomnieniu. Lecz do jego poglądów i dzieła "O naprawie Rzeczypospolitej"
często będą nawiązywać późniejsi pisarze w okresie XVI - XIX wieku
- jako do źródła mądrości i sprawiedliwości. To on był pierwszym,
który ostro napiętnował społeczną krzywdę prostego ludu, dlatego sam
przypłacił to cierpieniem.
Ale historia się o niego upomniała i dlatego zasłużył sobie na wieczną
pamięć w narodzie, zwłaszcza chłopskim. Bo tak już zawsze bywało,
że kto sprzeciwi się możnym tego świata, ten już w życiu doczesnym
upokorzonym będzie, a sławę otrzyma dopiero po śmierci.
Stanisława Białożyt
