"Zegary wieżowe" - czas odmierzany wysoko
Artykuł
ten dedykuję wszystkim zegarmistrzom i sympatykom starych zegarów
(autor).
Zegary wieżowe są nierozłącznym pejzażem miast i miasteczek.
Spoglądają na nas z wież kościelnych i ratuszowych. Niektóre
zegary wieżowe przeszły do historii, są symbolami, rozpoznawalne na
pięknych i oryginalnych budowlach, po kształtach, zdobnictwie, witają
nas oryginalnym odgłosem bijących dzwonów. Te najbardziej znane to
zegar na wieży katedry Westminister oraz Big Ben w Londynie, zegar na
wieży Kremlowskiej w Moskwie, zegar na katedrze Notre Dame w Paryżu
- gdzie nakręcono nawet słynny film - "Dzwonnik z Notre Dame",
czy wiekowe zegary na licznych wieżach pięknej, starej Pragi, przykładów
jest znacznie więcej. Budowniczowie, architekci i konstruktorzy zegarów
prześcigali się w tworzeniu pięknych budowli, których często zwieńczeniem
był zegar wieżowy. Mechanizmy tych zegarów były sprzęgnięte z
dzwonami, kurantami czy ruchomymi postaciami lub figurami - (przykład
zegara na poznańskim ratuszu). Upowszechnienie się zegarów wieżowych,
wprowadziło do życia mieszkańców miast nowy element, dotychczas
dzwony kościelne wzywały wszystkich na modlitwę, dzwony zegarów
wieżowych natomiast narzucały mieszkańcom rytm dnia pracy, często
przez bicie dzwonów oznajmiały o ważnych wydarzeniach dla kraju i
świata. Kilka lat temu podczas ceremonii żałobnej ku czci zmarłej
księżnej Diany, w londyńskiej katedrze Westminister, chyba każdy
zwrócił uwagę na piękną i oryginalną melodykę dzwonów w
katedrze, niosły w świat trwogę, dostojność i smutek. Należy
ubolewać, że wiele zegarów wieżowych jest nieczynnych i
zapomnianych, czyżby ich czas już się skończył?. Stare nietypowe
mechanizmy, brak części a przede wszystkim brak rzemieślników, którzy
potrafiliby takie zegary naprawić. Często stare i wysłużone
mechanizmy zastępuje się nowoczesną techniką kwarcową i
sterowaniem radiem. Do zegarów wieżowych wprowadzono melodykę i
sygnały (skrócone hejnały itp.),połączone lub zastępujące często
bicie zegara - przykład zegar na wieży bielskiego ratusza. Także
nowa architektura korzysta z dużych, nowoczesnych, wysoko
zamontowanych na dachach budowli zegarów miejskich często wygrywających
hejnały, melodie, sygnały (przykład zegara na katowickim Rynku).
Trochę historii
Pierwsza wzmianka o zegarze wieżowym pochodzi z roku
1284, był zamontowany na wieży katedry w Exeter w Anglii. Rok 1288 -
na wieży w Westminister Hall w Londynie pojawia się pierwszy zegar z
mechanizmem bijącym, słynne i nowatorskie są mechanizmy zegara w
katedrze w Wells (Anglia). Następuje dynamiczny rozwój konstrukcji
zegarów mechanicznych. Po roku 1290 zegary takie pojawiają się w
wielu miastach Anglii, Włoch a trochę później Francji i Niemiec.
Począwszy od XIV wieku, rozpowszechniły się pierwsze wytwory
mechaniki precyzyjnej czyli zegary wieżowe. Obserwuje się duże
zainteresowanie tymi zegarami, powstawanie warsztatów i pracowni
budowy zegarów, następuje ścisła współpraca z architektami,
budowniczymi i artystami, bo niektóre z wytwarzanych zegarów to wręcz
dzieła sztuki! Nowe konstrukcje zegarów mechanicznych miały
znacznie skomplikowaną budowę, niż pierwsze o mechanizmach z kołami
zębatymi i pracowały o wiele dokładniej! Napędzane były przez ciężar
zawieszony na linie, nie oznaczało to jednak, że nadawał on bezpośrednio
prędkość całemu mechanizmowi. Prędkość ta ustalana była przez
specjalny mechanizm zwany wychwytem. Jego wynalazca nie jest znany. To
właśnie wychwyt powodował, że koła mechanizmu obracały się
skokowo do przodu w regularnych odstępach czasu. Z tego powodu po raz
pierwszy było słyszalne charakterystyczne tykanie zegara. To właśnie
skokowy ruch był przenoszony na tarczę zegara, obracała się ona, a
czas pokazywała jedna nieruchoma wskazówka. Powstawało z czasem
wiele nowych konstrukcji, patentów, stosowano coraz to lepsze materiały,
pojawiły się znane pracownie mistrzów sztuki zegarmistrzowskiej w
Szwajcarii, Niemczech, Anglii, Francji i Włoszech a ich dzieła -
zegary wieżowe możemy podziwiać do dzisiaj. Kto miał okazję być
w kopule wieży w niszy z mechanizmami zegara wieżowego, tego na
pewno zaskoczył ogrom konstrukcji i mechanizmów zegara wieżowego a
jednocześnie precyzja i doskonałość dawnego rzemiosła!. Wiele
zabytkowych i oryginalnych mechanizmów zegarów wieżowych możemy
zobaczyć w Science Museum w Londynie. Chrońmy piękne, stare zegary
wieżowe , świadectwo pięknego rzemiosła i upływającego czasu!
Na koniec zacytuję słowa jednego ze znanych pisarzy:
"Zerknijmy na zegar wieżowy, bo on z góry patrzy na nas, nasz
czas żywota nieubłaganie zbliża się ku końcowi - co jego wskazówka
i dzwon nam oznajmi".
O zegarach wieżowych gawędził - Edward Poskier
Od redakcji: red. Edward Poskier publikuje w temacie zegarów w
periodyku "Zegarki i Biżuteria" (Warszawa), jego inny
artykuł, o zegarach słonecznych (z wątkiem żywieckim) drukowaliśmy
w NSiK nr 14/2000.
